اختصاصی کلانشهر: نیما فرید مجتهدی دکتری جغرافیا گیلان شناس- این باور که دُرفک را یک آتشفشان خاموش می دانند، با یک جستجوی ساده در اینترنت (خبرگزاری مهر، ۱۳۹۰، خبرگزاری شبستان، ۱۳۹۴ و کانون وکلای قوه قضایه، ۱۳۹۹)، در گزارش های بسیاری از صعودها و بروشورهای تبلیغاتی و حتی در برنامه های مستند در شبکه های تلویزیونی قابلِ مشاهده است.

اما برای مستدل و مستند کردن بحث، به این بخش بیشتر می پردازیم. لازم به ذکر است که این بررسی طبق توالی و در دو برهۀ زمانی انجام شده است. در کتاب های گیلان شناسی مربوط به دهه های ۳۰، ۴۰ و ۵۰ شمسی که می توان آن را اولین کوشش های پژوهشگران ایرانی و به ویژه گیلانی در شناساندن گیلان دانست، کوه دُرفک، یک کوه آتشفشانی معرفی شده است. «درعین حال در پاره ای از ارتفاعات ناحیۀ دُرفک= دلفک (امارلو) و ناحیۀ منجیل، سنگ های آتشفشانی، قطعات پودنگ و بازالت دیده شده است» (سرتیپ پور،۲:۱۳۵۲ ). «کوه دُرفک پوشیده از احجار آتشفشانی است و چنین می نماید که در قدیم آتشفشان بوده و اکنون خاموش است» (فخرایی،۱۳۵۵: ۶۸) دو مثال فوق مربوط به دهه های ۳۰ تا ۵۰ شمسی است.

«دُرفک (دلفک) یکی از قلل آتشفشانی سلسله جبال البرز است. برخی مورخین معتقدند نام این قلّه از قوم باستانی دربیکه گرفته شده و گیلان شناسان نیز اعتقاد دارند که این اصطلاح، برگرفته از یک کلمۀ ترکیبی محلی تحت عنوانِ دال فک (آشیانه عقاب) می باشد» (آمار،۱۳۸۵: ۷۲). این مثال از یک مقالۀ جغرافیایی، در یک مجلۀ علمی- ترویجی جغرافیا و توسط یک استاد رشتۀ جغرافیا آورده شده است. شاید این مثال نمونۀ کاملی از درک اشتباه ماهیت زمین شناسی کوه دُرفک، حتی در میان جامعۀ علمی باشد (رجوع شود به منبع) و یا در منبعی دیگر، اطلاعات نادرست دربارۀ جاذبه های گردشگری استان گیلان در رابطه با شهرستان رودبار، این عبارت بیان شده است: «نقاط تاریخی و گردشگری، آتشفشان دُرفک (درفک- دال به معنی آشیانه عقاب)... » (منتصری، ۱۳۸۷: ۹). همان طورکه مشاهده شد، تصور آتشفشان بودن کوه دُرفک در گیلان، فراگیرتر از باورهای جامعۀ کوهنوردی است.

                                      موقعیت کوه درفک در استان گیلان

۱. ۲.آتشفشان چیست؟ برای اینکه بدانیم چرا دُرفک آتشفشان نیست، باید اندکی در تعاریف آتشفشان تأمل کنیم. آتشفشان ها دستگاه هایی هستند که سطح زمین را با مناطق درونی زمین، یعنی جایی که بر اثر بالا بودن دما، سنگ ها به صورتِ مذاب اند، مربوط می کند و از آن گدازه های آتشفشانی، مواد آذرآواری و گازها خارج می شود. هنگامی که مواد مذاب به سطح زمین می رسند، غالباً برجستگی ها و اشکال خاصی ایجاد می کنند.

در بسیاری از آتشفشان ها، فعالیت به یکباره به اتمام نمی رسد و در اکثر موارد، مراحل خروج مواد یا مراحل فعالیت آتشفشان ها با مراحل آرامش توأم است. اصطلاح آتشفشان معمولاً تصوری از کوه مخروطی را در خاطر مجسم می کند که قلّۀ آن شکل قیف مانند داشته و دهانۀ آتشفشان در داخل آن قرار دارد و معمولاً از آن دودهای غلیظ و رنگی خارج می شود (درویش زاده،۱۳۷۹: ۳). از میان ناهمواری های آتشفشانی می توان دو گونه را از هم متمایز کرد، ناهمواری های ابتدائی که مستقیماً از فعالیت های آتشفشانی حاصل می شوند و ناهمواری های اشتقاق یافته، که فرسایش در پیدایش آن نقش مهمی را بازی می کند. از اقسام ناهمواری های اولیه آتشفشان، نوع تیپیک آن آتشفشان است. در بعضی موارد چنین ناهمواری ها به صورتِ حفره و یا گودال مانندی دیده می شود که به آن کالدرا (caldera) گویند (قنبری،۱۳۷۸). فوارن هایی پی در پی از یک دودکش آتشفشانی سبب تشکیل کوهی از مواد می شود، در قلّۀ بسیاری از آتشفشان ها یک فرورفتگی با دیوار ۀ تندی وجود دارد که دهانه (crater) نامیده می شود و از طریق دودکش به آشیانۀ ماگمایی ارتباط دارد (اخروی،۱۳۸۰ و شایان، ۱۳۷۸: ۴۲۱).

۱. ۳.چرا دُرفک آتشفشان نیست؟ برای اینکه بدانیم آیا دُرفک آتشفشان هست یا نه، به بررسی زمین شناسی این کوه از دو جهت می پردازیم. ابتدا شکل ناهمواری این تودۀ کوهستانی را تشریح و ارتباط آن را با ساختمان زمین و اینکه آیا شکل منفرد و توده ای این کوه، ماصل فعالیت های آتشفشانی است را بررسی می کنیم. و در مرحلۀ بعد با توجه به نقشه های زمین شناسی ۱:۱۰۰۰۰۰ و ۱:۲۵۰۰۰۰ سازمان زمین شناسی کشور و بازدیدهای میدانی، جنس سازندهای زمین شناسی کوه دُرفک معرفی می شود و اینکه آیا جنس زمین های کوه دُرفک از نوع آذرین است، و اگر نه، از چه جنسی است و آیا نقشی در القاء اینکه دُرفک آتشفشان است داشته اند یا نه؟ چشم انداز کوه دُرفک به صورتِ توده ای کوهستانی منفرد در جنوب شرقی شهر رشت و شرق شهر رستم آباد خودنمایی می کند. جبهۀ شمال شرقی، شمالی وشمال غربی این کوه به صورتِ پرتگاه های صخر ه ای و دامنه های جنوبی آن با شیب بسیار زیاد و درّه های سخت گذر است. این تودۀ کوهستانی از جهت جنوب شرقی با بدنۀ رشته کوه البرز متصل و یال آن به سمتِ ارتفاعات دیلمان کشیده شده است. علی رغم این پرتگاه های صخره ای و دامنه های پُرشیب که سبب احاطۀ این توده کوهستانی بر زمین های اطراف شده، توپوگرافی و چهرۀ ناهمواری در خط الرأس این کوه حالتی فلات گونه داشته و در حوالی قلّه به زمین های پَست و فروافتاده ای می رسد (شکل ۱ و ۲). دلیل این برافراشتگی و حالت منفرد کوه دُرفک را می توان بر طبق نقشه های زمین شناسی این گونه تحلیل و تفسیر کرد.

 تودۀ کوهستانی دُرفک توسط دو گسلِ راندگی تحتِ تاثیر قرار گرفته است. گسلِ راندگی شمال دُرفک از حوالی شمال شرقی کوه شاه نشین در جنوب لاری خانی در کیلومتر ۴۰ جاده سیاهکل– دیلمان شروع شده و با جهت شمال شرقی- جنوب غربی، دیوارۀ شمال غربی- شمالی توده دُرفک را تحتِ تاثیر قرار داده است که کوه های شاه نشین، تالش کول، اِسپا بزول تا محل ریزش کوه دُرفک در سال ۱۳۶۹ را دربرمی گیرد. ادامۀ این گسلِ راندگی در محل تودۀ اصلی دُرفک به شکل یک قوس است و سپس در ادامه با جهت جنوب شرقی- شمال غربی تا نزدیکی رودخانۀ سفید رود در شرقی روستای اسطلخ جان (سله جان) کشیده شده است . گسلِ راندگی دیگر که سبب بالاآمدگی بخش های جنوبی تودۀ دُرفک و شکل گیری پرتگاه های سنگی و شیب های تند شده، با جهت عمومی جنوب شرقی– شمال غربی از حوالی شمال سکونتگاه ییلاقی ناوه تا کوه لارنه کشیده شده است. عملکرد این گسل ها ی راندگی در سنگ های آهکی و به وجود آمدن پرتگاه خط گسل در سنگ های آهکی یک توپوگرافی غیرقابل نفوذِ سدمانند را به شکل یک لوزی نامتقار ن با پرتگاه های سنگی با جهت جنوب غربی– شمال شرقی در دامنه های شمال غربی، شمالی، شمال شرقی، غربی، جنوب غربی و جنوب شرقی بوجود آورده است.

جنس زمین های کوه دُرفک از چه سنگ هایی است؟ با توجه به نقشۀ زمین شناسی ۱:۱۰۰۰۰۰، سازندهای زمین شناسی کوه دُرفک تماماً به دوران دوم زمین شناسی ( مززوئیک) تعلق دارند.
دیواره و پرتگاه گسلی که دامنۀ شمال غربی، شمالی و شمال شرقی کوه دُرفک را تشکیل داده و توسط گسلِ راندگی شمال دُرفک متأثر شده و منظرِ اصلی این کوه را از جلگۀ گیلان تشکیل می دهد ، از سنگ های آهکی متوسط لایه تا ضخیم لایه و توده ای به رنگ خاکستریِ تیره با سن ژوراسیک پایانی-کرتاسه آغازی تشکیل شده است. بخش های بالایی این واحد و رخنمونِ اصلیِ قلّۀ دُرفک و بخش جنوبی آن از سنگ آهک های خاکستری رنگ اوربیتولین دار پدید آمده است .
در جنوب گسلِ راندگیِ جنوب دُرفک و در راستای آن در دامنۀ جنوبی کوه دُرفک، واحدی شامل تناوبی از سنگ آهک ماسه ای، مارن و ماسه سنگ آهکی متعلق به کرتاسه بالایی است (برای مشاهدۀ نقشۀ زمین شناسی دُرفک به بخش زمین شناسی دُرفک در کتاب مراجعه کنید). بنابراین تاکنون مسجل شد، جنس زمین های کوه دُرفک از سنگ آهک تشکیل شده، نه از سنگ های آذرین (آتشفشانی)، به همین دلیل نشانی از آتش فشان و رسوبات آتشفشانی در منطقه نیست. پس شواهد معین ومشخص زمین شناسی عملاً مسئلۀ آتشفشانی بودن دُرفک را رد می کند.

اما جنس زمین های دُرفک هم در شکل ظاهری کوه دُرفک نقشی دوگانه بازی می کند. از یک سو، دیواره های آهکی، سبب شکل گیری ستیغ های خشن و سخت گذر در کوه دُرفک است. همچنین به دلیلِ آهکی بودن تشکیلات و سنگ های دُرفک و حساسیت آن در برابر انحلال، شرایط برای شکل گیری اشکال ناهمواری مخصوصی فراهم می شود که در علوم زمین شناسی و زمین پیکرشناسی به ناهمواری های کارستی معروف اند. مشخص ترین و گویاترین اشکال سطحی کارستی، چاله های کوچک و بزرگی هستند که مهم ترین این چاله ها به دولین، پولیه و آون معروف اند.


مشخص ترین و متراکم ترین این اشکال پولیه ها هستند، پولیه چاله ای بسته با کف هموار و ابعاد کیلومتری است که دامنه های پُرشیب و بریده ای دارد. وسیع ترین آن ها به ابعاد چندین ده کیلومتر و گودی چندین صد متری در آهک های ضخیم لایه تشکیل می شوند. کف پولیه ها نسبتاً هموار و از رسوب های رُسیِ آهک زدائی شده یا آبرفت و یا رسوبات دریاچه ای انباشته شده است. در کف آن به طورِ پراکنده از بقایای سنگ های آهکی برجستگی هایی به صورتِ هرم یا برج های استوانه ای باقی می ماند (محمودی،۱۳۷۸: ۸۴ و ۸۵ ). روی قلّۀ دُرفک عارضه ای فروافتاده شکل گرفته است. این عارضه نوعی چالۀ کارستی است.

 نیمرخ عرضی کوه درفک با جهت شمال غربی-جنوب شرقی، دامنه پرشیب آن به سمت جلگه گیلان، در جهت شمال غربی، دامنه کم شیب آن در جهت منطقه دیلمان و فروافتادگی روی قله در این نیمرخ کاملا مشخص است.

                                                 نقشه زمین شناسی توده درفک

۱. ۴.دلایل به وجود آمدن چنین ذهنیتی چیست؟ شکل ظاهری کوه دُرفک بدون تردید از بزرگ ترین عوامل به وجود آورنده این تصور بوده است. دیواره های پُرشیب این توده کوهستانی به سمتِ مناطق پست حاشیه ای که عمدتاً دارای اختلاف ارتفاعی در حدود ۱۰۰۰ متر تا پای دیواره است، سبب ایجاد اختلاف ارتفاعی ۲۵۰۰ متری به سمتِ جلگۀ گیلان و درّۀ کم ارتفاع سفیدرود شده است، این حالتِ منفرد با ظاهر صخره ای، برای ببینده تداعی تصویر یک آتشفشان را می کند البته نه برای فرد بومی. چون بومی ایرانی و گیلانی شناختی از آتشفشان نداشت و این واژه نیز از ادبیات علمی وارد محاوره و زبان مردم شده است.

پس انسان امروزی با دانش جدید از چندین دهه پیش، با توجه به شناخت کلاسیک که از منظر یک آتشفشان داشت، این کوه را یک آتشفشان تصور کرده است. اما همین حالت توده ای تنها مسبب این امر نبوده، بلکه حالت فروافتادۀ قلّۀ دُرفک بزرگ ترین عامل در القای این تصور بوده است.
وقتی بازدیدکننده ای به قلّۀ کوه دُرفک می رسید، با یک فروافتادگی وسیع طبیعی که شباهت زیادی به تصویری که از یک آتشفشان در ذهن داشت برخورد می کرد، به همین دلیل، بسیاری به غلط، وجود این فرورفتگی بر روی قلّۀ دُرفک را، نشانی از آتشفشان بودن آن می دانستند.