اختصاصی کلانشهر: سمانه نگاه دکتری هواشناسی- نیما فریدمجتهدی دکتری آب وهواشناسی-آن سال خوب شاید دیگر نخواهد آمد. این درسی است که وضعیت آب وهوایی چندین ساله ایران به ما آموخته است. بنابراین چه خوب چه بد. شاید ما دیگر به دنبال آن سال خوب نباید باشیم. حداقل در دو دهه اخیر، نوسانات آب وهوایی چنان زیاد بوده که نمی توان میانگین و نرمالی برای شرایط ایده آل آن قرار داد. شرایط دگرگون شده این روزهای آب وهوا، چالشی نه برای کاربران نهایی از جمله کشاروزان و دامداران و کوهنوردان است بلکه موجب درگیری ذهنی کارشناسان هواشناسی هم شده است. سامانه هایی جوی که پس از شکل گیری و حرکت به سوی ایران، در طول مسیر حرکت، عملکرد و شدت هایشان تغییر می کند و غافلگیری شان بیشتر شده است. در زمان هایی که نباید بیایند؛ می آیند و در زمانهای که باید؛ نمی آیند و یا رفتارهای متغییری را به نمایش می گذارند. تازه این شرایط، پیش بینی هوای هواشناسی و کوتاه مدت است. آب وهواشناسان نیز در تغییرپذیری و دگرگونی های جدید نقطه قوت خود را از دست داده اند. معمولا آب وهواشناسان از چالش های کمتری نسبت به هواشناسان برخوردار بودند. رفتارهای بلندمدت جوی از تغییرپذیری کمتر و از ثبات بیشتری برخوردار بود. اما، انگار همه چیز دچار تغییر شده است. مثال ساده آن همین زمستان بهارگونه است. در تعریف ساده از آب وهوای جلگه گیلان در زمستان همیشه می شد شرایط آن را ابری، مه آلود، سرد و بارانی نام برد. الان چه؟ چند روز آفتابی در مرکز استان گیلان به عنوانِ پربارش ترین منطقه کشور مشاهده می شود! نگاهی به اطرافمان بیندازیم اکثر امسال و حتی چندین سال گذشته هوا عین بهار بوده است. پوشش مردم در بیرون خود بزرگ ترین گواه این شکاف است. شکافی عمیق بر دانسته ها و آنچه که نباید باشد! با این مقدمه در شرایطی که در گذراترین و پرتردیدترین دوران های آب وهوایی زندگی می کنیم به مروری از شرایط آب وهوایی استان گیلان و حوضه آبریز سفیدرود می پردازیم.  

وضعیت آب وهوایی استان گیلان

تا روز 15 بهمن 1403، از ابتدای سال آبی، بارش استان نسبت به بلندمدت 9 درصد کاهش داشته است. خوشبختانه اندکی از شرایط بحرانی تا میانه زمستان کاسته شده است. هرچند این توزیع الزاما در کلیت استان به این شکل نیست. منجیل با 62 درصد کاهش بارش بیشترین کاهش بارش را تجربه کرده هرچند شاید منجیل بودن آن به دلیلِ اینکه در منطقه خشک و دشت گون گیلان قرار گرفته است خیال ما راحت کند اما، وضعیت در جیرنده به عنوانِ نماینده مناطق کوهستانی جبهه جنوبی نیز کاهش بارش تا 25 درصد بوده است. بنابراین حداقل در مقایسه فلات ایران، استان گیلان تا امروز فصل سرد خشکی تجربه شده است. حال اگر به شرایط بارشی در مجموع مناطق کوهستانی استان گیلان توجه کنیم، شاهد کاهش 26 درصدی بارش هستیم. در مناطق جلگه ای گیلان وضعیت کمی متناقض است. وضعیت مناطق غربی استان با 20 درصد کاهش، به همین تریتب است. جلگه مرکزی با 7 درصد کاهش، شرایط نزدیک نرمالی را تجربه کرده است. در این میان شرق استان در محدوده نرمال و بالاتر از نرمال قرار گرفته است. استان تاکنون بهمن مناسبی را پشت سر گذاشته است شرایط بارش در بهمن ماه 34  درصد بالاتر از نرمال است. بدون تردید از شرایط دی ماه با 50 درصد کاهش شرایط بهتری را برای آینده پیش رو نمایش می دهد. دی ماهی که پس از یک پاییز خشک و به نسبه گرم به پایان رسید با کاهش 39 درصدی در آذر، افزایش 33 درصدی در آبان 33 و کاهش  16درصدی در مهر  اگر موج پربارشی پیش رو هم به شکل آنچنانی که پیش بینی شده است ببارد به احتمال زیاد از لحاظ بارشی بهمن ماه را با شرایط مطلوب بارشی به اتمام خواهیم رساند.

وضعیت بارشی حوضه آبریز سفیدرود

نگاهی به وضعیت بارشی در حوضه آبریز سفیدرود اما خیلی شرایط مساعدی را تا میانه بهمن نشان نمی دهد. مجموع بارش استان های حوضه آبریز سفیدرود همگی کمتر از نرمال است و ارقام برخی مناطق، نگران کننده است. آذربایجان شرقی با 68 درصد، قزوین با 50 درصد، البرز با 46 درصد، اردبیل با 42 درصد، زنجان با 22 درصد و کردستان با 20 درصد کاهش بارش مواجه هستند. با توجه به این آمار وضعیت بارشی در حوضه دست راست سفیدرود یعنی شاهرود که از البرز می آید، نسبت به قزل اوزن بغرنج تر است. تا 15 بهمن 1403، میزان آورد رودخانه سفیدرود نسبت به دوره بلندمدت 40 درصد کاهش را نشان می دهد. که نمایانگر کاهش بارش نزول یافته در حوضه آبریز است. حجم مخزن سفیدرود تاکنون 32 درصد از حجم خود را پُر کرده که نسبت به سال قبل که 18 درصد بوده، شرایط اندک بهتری را تجربه کرده است. هرچند نباید فراموش کرد هنوز جهت برآورد شرایط خشک سالی هیدرولوژیکی حوضه آبریز سفیدرود برآورد درستی انجام داد با توجه به اینکه هنوز تا فصل بیشینه آورد و آبدهی سفیدرود که فصل بهار و همچنین اواخر زمستان است فاصله بسیار است. با این حال، تاکنون، شرایط سد برخلاف شرایط رو به بهبود استان، چنان مناسب نیست و بارش هایی که تاکنون انجام شده است، فعلاً مناسب نیست.

در گیرودار سال خوب و بد، نباید فراموش کرد که اتکای بیش از حد به آسمان در زمانه تردیدها، هرچه بیشتر باشد، خسارت وارده قابل لمس تر و عمیق تر خواهد بود. بنابراین باتوجه به فن آوری نوین، راه کارهایی عملیاتی را برای بهبود وضعیت برزخ گونه شرایط آب وهوایی و کشت برنج و هر محصول دیگری که وابسته به آورد سفیدرود باید مورد استفاده قرار داد از کشت های نوین گلخانه ای گرفته تا انواع روشهای با حداقل بهره برداری از آب. اما متاسفانه در گیلان، هنوز اما، هر راهکاری پشتِ دیوارِ بلند این سد پُربرکت اما تحلیل رفته پنهان می شود. سدی که به گواه تمامی کارشناسان، هم به دلیل تعدد سدهای بالادست و عدم مدیریت یکپارچه و همچنین وجود تقاضای زیاد و چالش های آب وهوایی، هر روز که می گذرد کمتر می توان به آن تکیه کرد. سفیدرود، به رژفای تاریخ این دیار، ما را سیراب کرده است. در روزهای خوشی و ناخوشی ما، اما اینک، تن خستۀ رود، خود خسته است. خسته از بی شمار زخم هایی که بر آن زده شده است. سفیدرود، رود سرخ ِ زخمی، امید همچنانِ ما.