کلانشهر: صحبت از مسجد معمارباشی است که حاج ابوالحسن اصفهانی سال ۱۲۶۵ به زیباترین شکل  آن را ساخت و به نام خود او ماندگار شد. 

ورودی مسجد و مدرسه مذهبی معمارباشی در کوچه امامزاده یحیی(ع) در منطقه ۱۲ است.
مانند همه بناهای مذهبی و قدیمی دارای هشتی زیبا و دالانی نیمه تاریک است که  به حیاط آن می رسد.
کتیبه ای سنگی که بر سردر آن کار شده به خط «محمدابراهیم تهرانی»، مشهور به میرزا محمود، و حجاری آن هنر دست استاد «عبدالرسول حجار» است. 
معماری بنا ساده و زیباست با کمترین تزیینات. تنها قسمتی که با شیشه های رنگی آراسته شده شبستان مدرسه در قسمت جنوب غربی حیاط است. حیاط مدرسه هم با حوض بزرگی که در میانه اش قرار گرفته صفایی خاص به مجموعه بخشیده است.

 

اولین شهید مشروطیت

 بخش مهمی از تاریخ مردم ایران در مدرسه معمارباشی رقم خورده است در زمان مشروطیت، وقتی که  جوان ۲۲ساله طلبه ای  که اینجا درس می خواند در ماجرای مشروطیت تیر می خورد و در همین مدرسه به شهادت می رسد تا عنوان اولین شهید مشروطه به او و این مدرسه تعلق گیرد.

داستان هم این بود که وقتی قزاق های عین الدوله برای دستگیری شیخ محمد واعظ اصفهانی، روحانی مشروطه خواه، به امامزاده یحیی می روند طلبه های مدرسه معمارباشی مانع این کار می شوند. درگیری که زیاد می شود سیدعبدالحمید، طلبه جوان، تیر می خورد و به شهادت می رسد.

شهادت این طلبه نقطه آغاز حرکتی می شود که پایان آن پیروزی جنبش آزادیخواهانه مردم و آغاز دوره جدید در تاریخ سیاسی ایران است.

گفتنی است میرزا یونس فرزند میرزا بزرگ که بعدها مشهور به میرزاکوچک خان جنگلی شد، در سال ۱۲۹۸ هجری قمری در محله استادسرای رشت و در خانواده ای مذهبی چشم به جهان گشود.

میرزا کوچک خان، پس از آموختن خواندن و نوشتن در مکتب خانه در سن نوجوانی وارد حوزه علمیه رشت شد و به تحصیل علوم اسلامی مشغول شد. او در مدرسه حاجی حسن صالح آباد و مدرسه جامع رشت به یادگیری ادبیات عرب، منطق، فقه و اصول مشغول شد و مدتی هم در یکی از حجره های طبقه اول مدرسه نایب الصدر بازار زرکشان ساکن شد.

میرزا یونس تحصیلات مقدماتی را تا ۱۴ سالگی در رشت به پایان رساند و سپس عازم قزوین و تهران شد. او بخشی از دوران طلبگی اش را در مسجد معمارباشی کوچه امامزاده یحیی(ع) که حالا در منطقه ۱۲ پایتخت قرار دارد،گذراند.

میرزاکوچک خان بعد از تحصیلات تکمیلی و رسیدن به درجه اجتهاد، به طلاب جوان در حوزه های علمیه قزوین و تهران درس خارج فقه و اصول آموزش داد.

او سپس جنبش جنگل را بنیان گذاشت که بعد از نهضت مشروطه خواهی، یکی از مردمی ترین نهضت های محلی ایران است که خواستار قطع دست بیگانگان از کشور و استقلال و سربلندی ایران بود.

با شهادت میرزاکوچک خان در روز دوشنبه یازدهم آذرماه سال ۱۳۰۰ هجری خورشیدی نهضت جنگل به نقطه پایان خود رسید.