بارش شدید باران اواخر بهمن ماه در گیلان تنها با هشدار «نارنجی» همراه بود. هشداری که تنها یک روز قبل از بارش ها صادر شد و اکثر شهروندان وقتی از آن مطلع شدند که سیل برخی مناطق را فرا گرفته بود. این تجربه تلخ در اسفندماه به شکلی معکوس تکرار شد؛ این بار نه تنها هشدار زودهنگام داده شد، بلکه سطح هشدار از «نارنجی» به «قرمز» تغییر یافت. اما تا این لحظه، مرکز استان تنها بارشی معمولی را تجربه کرده است.چگونگی مدیریت این موضوع، مردم را در تصمیم گیری های خود دچار سردرگمی کرده است.

علم هواشناسی، پیشگویی نیست

علم هواشناسی مانند طالع بینی نیست؛ بلکه بر اساس داده های علمی و مدل های عددی شکل می گیرد. اما حتی در پیشرفته ترین کشورها، همچنان احتمال خطا وجود دارد. در موج اخیر نیز سایت های معتبر بین المللی برای رشت بارش برف را پیش بینی کرده بودند، اما شرایط جوی در لحظه تغییر کرد و بارش برف به باران تبدیل شد.
نگارنده هم ابتدا فکر می کرد که سرش کلاه رفته است! اما واقعیت این است که اقلیم متغیر گیلان و امکان تغییرات ناگهانی در وضعیت سامانه های بارشی را نباید دست کم گرفت. شهروندی که صبح، در اپلیکیشن هواشناسی گوشی اش بارش برف را می دید و هم زمان پیامک هشدار مدیریت بحران را دریافت می کرد، انتظار یک کولاک را داشت، درحالی که در عمل تنها با بارش باران مواجه شد. این مسئله، اعتماد مردم به هشدارها را زیر سؤال برده است.

بحران واقعی، از دست رفتن اعتماد است

یکی از مهم ترین پیامدهای این وضعیت، کاهش اعتماد عمومی به هشدارهای رسمی است. در گذشته، شهروندان با تجربه بارش های سنگین، هشدارهای رسمی را جدی می گرفتند. اما حالا که برخی هشدارها بیش از حد محتاطانه یا نامتناسب صادر می شود، مردم دچار تردید می شوند و ممکن است در شرایط بحرانی واقعی، توصیه های ضروری را نادیده بگیرند.
در این بین، برخی از رسانه های هواشناسی هم چندین روز قبل از ورود سیستم بارشی با گذاشتن هشتگ هایی مثل #طوفان_سپید_۵ و #غریبه_ی_قطبی به مشکلات اطلاع رسانی اضافه کردند و مردم را بیش از حد ترساندند.

این نوع فضاسازی رسانه ای، در کنار هشدارهای نامطمئن، باعث شد که بسیاری از مردم بین احتیاط منطقی و نگرانی افراطی سردرگم شوند.

تعطیلی های کم سابقه مدارس و ادارات

نگاهی به آمار تعطیلی ها نشان می دهد که امسال با وجود عدم بارشِ برف جدی در جلگه استان، مدارس و دانشگاه های گیلان حداقل ۱۱ روز تعطیل (یا مجازی) شده اند. جالب است که در دهه های گذشته، با وجود بارش چندین سانتی متری برف، دانش آموزان مجبور بودند صبح زود رادیو یا تلویزیون را چک کنند تا ببینند تعطیل هستند یا نه. معمولاً هم دبستانی ها بیشتر از سایر مقاطع تعطیل می شدند. اما امسال، دانش آموزان و دانشجویان بدون انتظار برای صدای باد و بوران، با خیال راحت کل هفته را تعطیل هستند.
حتی ادارات دولتی هم از این تعطیلی ها بی نصیب نماندند. امسال حداقل ۵ روز ادارات استان (برخی استان های کشور بیشتر از یک هفته) به دلیل سرمای هوا و ناترازی مصرف انرژی تعطیل شدند و البته که نقش ناترازی انرژی در این تعطیلی ها غیرقابل انکار است، اما آیا این تعطیلات واقعا ضروری بوده است؟
تجربه دهه های گذشته نشان می دهد که مدیریت بحران در شرایط سخت باید به گونه ای باشد که زندگی عادی مردم دچار اختلال نشود. تعطیلی های بی رویه علاوه بر ایجاد مشکلات آموزشی، می تواند بهره وری اقتصادی را نیز کاهش دهد.

مردم چرا نگران می شوند؟

وقتی ستاد بحران پیامک هشدار می فرستد، هواشناسی اعلام آماده باش می کند و استاندار از بارش سنگین می گوید، طبیعی است که مردم گیلان با خاطره برف سنگین ۱۳۸۳، مضطرب شوند. بسیاری به فروشگاه ها هجوم می برند، مواد غذایی ذخیره می کنند و باک بنزین خودروهایشان را پر می کنند تا در صورت قطعی برق، حداقل بتوانند در اتومبیل، خود را گرم کنند.
این نوع رفتار، بیش از آنکه نشانه احتیاط باشد، نتیجه بی اعتمادی به مدیریت بحران است. اما آیا واقعاً این حجم از نگرانی ضروری است؟ قطعی برق و بسته شدن راه ها ممکن است اتفاق بیفتد، اما هجوم بی رویه به فروشگاه ها و ایجاد صف های طولانی، خود یک بحران جدید می سازد. بهتر است به جای دامن زدن به نگرانی، منطقی تر عمل کنیم.

چه باید کرد؟

۱. بهینه سازی اطلاع رسانی: سازمان هواشناسی باید با شفافیت بیشتری درباره پیش بینی های خود توضیح دهد و احتمال خطا را نیز اعلام کند.
۲. آموزش عمومی: مردم باید درک بهتری از پیش بینی های جوی پیدا کنند و تفاوت هشدارهای مختلف را بدانند و تحت تاثیر جوسازی های غیرواقعی برخی صفحات و کانال ها در شبکه های اجتماعی قرار نگیرند.

۳. بهبود مدیریت بحران: ستاد بحران باید بر اساس داده های دقیق تر، هشدارها را صادر کند تا اعتماد عمومی از بین نرود.
۴. اجتناب از رفتارهای هیجانی: شهروندان باید به نیاز واقعی خود در روزهای سرد فکر کنند و از خرید و ذخیره بیش از حد مواد غذایی و سوخت خودداری کنند.

به لب رسیده جان، کجایی؟

مردم گیلان طی این روزها بارها به پنجره ها چشم دوخته اند و منتظر برفی بوده اند که نیامده است. در نهایت، همان بارانی که همیشه با آن خو گرفته اند، بارید. تجربه اسفند ۱۴۰۳ نشان داد که پیش بینی های هواشناسی اگرچه ضروری و مفیدند، اما همیشه دقیق نیستند.
آنچه بیش از همه اهمیت دارد، اطلاع رسانی صحیح و علمی است تا اعتماد عمومی به هواشناسی و مدیریت بحران از بین نرود؛ چراکه بدون این اعتماد، حتی دقیق ترین پیش بینی ها هم بی اثر خواهند بود. در این میان، اتخاذ تصمیم های منطقی و متعادل از سوی مردم و مسئولان، کلید مواجهه درست با هشدارهاست. نه افراط، نه تفریط؛ چراکه هر تصمیم نادرست، می تواند به بحرانی بزرگ تر تبدیل شود.