اختصاصی کلانشهر: دکترنیما فریدمجتهدی(گیلان شناس)-دکتر سیدعماد روحانی(نویسنده)-ابوطالب قاسمی وسمه جانی(دکتری برنامه ریزی روستایی)- اِشکِوَر سرزمین غریبی ست. مرز بین ناشناختگی و شناخت آن حتی برای مردم گیلان، تنها تا دهه نود شمسی بود. اما امروز اینگونه نیست. تا مدت ها اِشکِوَر برای بسیاری فقط سفیدآب بود آن هم در حد اسمی شنیده شده نه دیده شده.

 در منابع مکتوب، اندک اشاره ای به گردنه مخوفِ گَوَن کول شده است. اما نزدیک است روزی که افتتاح جاده رحیم آباد-الموت-قزوین آخرین برکت ناشناختگی آن را بِرباید و چه حزن انگیز است که اینگونه البرز تسخیرناپذیر فتح شد.

 اِشکِوَر سرزمین درهم آمیختگی سنگ و فرهنگ است. سرزمینی با چشم اندازهای متفاوت حتی در گیلان. اِشکِوَر شروع فرازیابی البرز است شروعِ شکوه البرز. اِشکِوَر بام گیلان است وجود ۳۵ قله بالای ۳۰۰۰ متری در این منطقه خود گویای این موضوع است.

 از خَشچال تا سُماموس، بُزابُن تا وَراکوه و... . اِشکِوَر جایگاه بزرگترین و پُرآب ترین رودخانه داخلی استان گیلان، پُل رود است. جایگاه میراث زَربین های دوره یخچالی.  اِشکِوَر سرزمین دره های کنیونی معروف گیلان نیز است از چاک رود که شهرتی ملی دارد تا آسمان دره، لَبزادره، کُل چال و ... . اِشکِوَر سرزمینی است که برای دو محصول خود از شهرت ملی و منطقه ای برخوردار است، گل گاوزبان و فندق. در هر دو محصول اِشکِوَر به دلیل حجم بالای تولید به پایتخت منطقه معروف است. اِشکِوَر سرزمین روایت ها و افسانه های کهن است.


 داستان های افسانه های و کهنی چون عزیز و نگار طالقانی و همچنین رعنای اِشکِوَری مشهور است. آوازهایی که زمزمۀ مادران گیلانی چه در سرکار و یا گهواره بوده است. قدمت منطقه اِشکِوَر به تاریخ غارهای باستانی اش گره خورده است باز، پای سنگ، کوه و غار در میان است. غارهایی چون وادارِ سَجیران و... اولین مسجد گیلان در آبادیِ رودبارک اِشکِوَر بنا شده است.

اِشکِوَر سرزمینی است که یکی از ارکان های اسماعلیان نزاری بوده است. سرزمینی که بدون شک حسن صباحِ با تازگی وایرال شده، حتما در آن گام نهاده است. فراوانی دژهای اسماعیلی و خوانش کتاب های تاریخی گواهی بر این است. اِشکِوَر یکی از راه های رسوخ اسماعلیان به جلگه گیلان بوده است. اِشکِوَر جایی است میان کوه و مه، میان تاریخ و جغرافیا، جایگاهی که آخرین سنگر برخی از رسوم و فرهنگ های باقی مانده گیلان است، جائیکه بازگشایی جاده الموت-قزوین در آن و همچنین حجم بالای خرید زمین توسط کسانی که نه تولید بلکه ویلا برایشان صورت مسئله است، نوید آینده مبهمی را برای آن می دهد.  

جغرافیایی اِشکِوَر

منطقۀ اِشکِوَر در شرق استان گیلان واقع شده است. اِشکِوَر در امتداد سلسله کوه های البرز قرار دارد و از جنوبی ترین نقطه شهرستان رودسر آغاز تا جنوبی ترین نقطه شهرستان رامسر ادامه دارد. محدوده اِشکِوَر از جنوب به استان قزوین از مغرب به شهرستان املش، شهرستان سیاهکل و بخش رودبار الموت و از شرق به کوهستان شهرستان رامسر - شهرستان تنکابُن و از شمال به دامنه های کوهستانی بخش رحیم آباد و شهرستان رامسر متصل است. اِشکِوَر به ارتفاعات سه شهرستان رودسر، اَملَش و رامسر و همچنین بخشی از ییلاق شهرستان های سیاهکل و تنکابُن گفته می شود.

مجموعه مستندات در زمینۀ منطقۀ اِشکِوَر بسیار ناچیز است. به ویژه جغرافیایی طبیعی آن.


اِشکِوَر مرتفع ترین کوه های استان گیلان را در خود جای داده است. از ۱۰ قلّه بالای ۳۰۰۰ متر استان گیلان، ۹ مورد در اِشکِوَر قرار دارند. مرتفع ترین کوه این منطقه کوه خَشچال (واقع در قزوین و یکی از مرتفع ترین قلل آن) با ارتفاع ۳۹۱۷ متر است. از دیگر دلایل اهمیت این منطقه کوهستانی قرارگرفتن مرتفع ترین کوه استان گیلان، سُماموس (۳۷۰۳) در آن است. جمعیت اِشکِوَر بر اساس سرشماری مرکز آمار ایران در سال ۱۳۹۵، (۵۹۶۱ خانوار) ۱۶٬۱۹۶ نفر (۸۲٬۶۷ مرد و ۷٬۹۲۹ زن) است. همان طورکه اشاره شد براساس آخرین تقسیمات جغرافیایی، اِشکِوَر در شش دهستان، سه شهرستان رودسر، اَملَش و رامسر و دو استان گیلان و مازندران که در جدول زیر آمده، واقع شده است:

بر اساس آخرین سرشماری نفوس و مسکن در سال ۱۳۹۵ وضعیت جمعیتی اِشکِوَر برابر با ۱۶۱۹۶ نفر بوده است که در جدول زیر به تفکیک نشان داده شده است همچنین تغییرات جمعیتی نسبت به سال ۱۳۸۵ نیز ذکر شده است، بر همین اساس بیشترین جمعیت به ترتیب در دهستان اِشکِوَر سفلی با ۵۰۱۲ نفر، سیار ستاق ییلاقی با ۳۶۵۷ نفر و شوییل با ۲۸۶۴ نفر قرار دارند. همچنین دهستان کُجید با ۲۷۹۳ نفر، اِشکِوَر (اِشکِوَر بالا) با ۹۹۱ نفر و سُمام با ۸۷۹ نفر در رتبه های بعدی دهستان هایی قرار دارند که بخشی از جمعیت منطقه اِشکِوَر را در خود جای داده اند.

 جدول۲: جدول تعداد جمعیت و خانوار در اِشکِوَر(ماخذ: سرشماری نفوس و مسکن ۱۳۸۵-۱۳۹۵)

همان طور که مشخص است از سال ۱۳۸۵ الی ۱۳۹۵، یعنی در بازه ۱۰ ساله تعداد جمعیت در حدود ۱۰۵ نفر کاهش داشته است ولی با این حال تعداد خانوار از ۴۸۷۷ به ۵۹۶۱ تعداد رسیده و افزایش ۱۰۸۴ تعدادی را داشته است، به نوعی می توان بیان نمود که بعد خانوار در سال ۱۳۸۵ از ۳.۳۴ به ۲.۷۱ در سال ۱۳۹۵ رسیده است که این موضوع بیانگر کاهش تعداد بعد خانوار و همچنین کاهش زاد و ولد در طی این ده سال است. همچنین باتوجه به اطلاعات موجود که در جدول (۲) آمده است تعداد خانوار در اِشکِوَر سفلی برابر با ۱۴۴۸ خانوار، در شوییل ۷۹۵ خانوار، در سیارستاق ییلاقی ۹۳۸ خانوار، در کُجید ۹۶۱ خانوار، در سُمام ۳۰۷ خانوار و در اِشکِوَر (اِشکِوَر بالا) در استان مازندران ۴۲۸ خانوار است.

جدول۳: جدول نسبت تعداد جمعیت و خانوار در اِشکِوَر به استان و شهرستان (ماخذ: سرشماری نفوس و مسکن ۱۳۹۵)

باتوجه به جدول بالا می توان نسبت تعداد جمعیت اِشکِوَر به هر شهرستان و استانی را که در آن محدوده قرار گرفته است به صورت زیر بیان کرد:

- حدود ۱.۳ درصد از جمعیت رامسر در استان مازندران در منطقه اِشکِوَر قرار دارد.

- حدود ۸.۴۹ درصد از جمعیت املش در استان گیلان در منطقه اِشکِوَر قرار دارد.

- حدود ۷.۸۲ درصد از جمعیت رودسر در استان گیلان در منطقه اِشکِوَر قرار دارد.

- حدود ۰.۶ درصد از جمعیت استان گیلان در منطقه اِشکِوَر قرار دارد.

- حدود ۰.۰۳ درصد از جمعیت استان مازندران در منطقه اِشکِوَر قرار دارد.

در بررسی جمعیت شناختی یکی از عوامل مهم بررسی نسبت جنسیتی در جامعه می باشد که در منطقه اِشکِوَر تعداد مردان و زنان در هر دهستان به تفکیک مشخص گردیده است.

 

همچنین تعداد جمعیت بر اساس جنسیت در شش دهستانی که منطقه اِشکِوَر در آن قرار دارد به این صورت می باشد که تعداد کل جمعیت مرد برابر با ۸۲۶۷ نفر و تعداد جمعیت زن برابر با ۷۹۲۹ نفر بوده، بر همین اساس نسبت جنسی در این منطقه به طور کلی حدود ۱۰۴ می باشد به این معنا که به ازای هر ۱۰۰ نفر زن حدود ۱۰۴ نفر مرد در این منطقه وجود دارد.

بیشترین تعداد مرد در دهستان اِشکِوَر سفلی با ۲۵۳۰ نفر و کمترین تعداد مرد در دهستان سُمام با ۴۵۰ مرد وجود دارد. همچنین بیشترین تعداد زنان در اِشکِوَر سفلی با ۲۴۸۲ نفر و کمترین تعداد زن در دهستان سُمام با ۴۲۹ زن است. تاریخ کهنسال و پربار این منطقه را می توان در کثرت محوطه های باستانی و تاریخی آن جستجو کرد. علاوه براین، بناهای مذهبی آن فارغ از سیر تخریب و تطوری که متاسفانه همساز با معماری بومی و اصیل نبوده است این منطقه را به یکی از کانون های بقعه های مذهبی تبدیل کرده است. بقعه هایی که برخی به دلیل ارزش های معماری و اهمیت تاریخی، در فهرست آثار ملی ثبت شده اند.

محوطه های آستانه بُن دلیجان، آستانه وروچال زیمی، استقراری ایردیج، برگام کلا، بلدشت باغ،  بیله سَر، پایین سلاخانی، محوطه پس باغ، محوطه پلاچال (محمد چال)، پلنگ پشته سو، محوطه پیلانسه، تپه سرپائین زورزومه، تله سَر، جرچال گره گوابَر، جؤرکشان کلکه موس، جور محله سیاه کشان، جورچال، جورده کندبُن، جوسَر طیولا بالا،جیرچال، جیرکشان، چاکان، چال زیمی، حمام قدیمی درگاه، خانه سرده ایزدین، خرمن دره، خمردکان گره گوابَر، خورته سَر، دلی چال، دیارزیمی، روستای ترپوکلا، روستای چَمتو، سرای خرمن بُن، سلم سو، سیاه مرزان ونیدی، طاهر کوچه، غرا کوه، قلاکوتی لَسبو، کجیل سَرا، کشان رودبارک، کلابُن، کلازمی، کلاسوکلا شفیع آباد، کلام کلاده طیولا پایین، کلاومری سر چَمتو، کَند سَر طیولا، کهنه سَر میلاش، گاوبُن، گل باغ کندسَر، گندم گویه گورجه سر لرده، گورستان جلوخونی، لوسون سو، محلابُن، محلابن زیاز، ملا خروشه، ملجه سو، میان دوگله، گورستان رجه سَر. در ادامه فهرست آستانه و بقعه های منطقه اِشکِوَر آمده است. آستانه آقا سام و لام سوادکوه (صلواتکوه) در سرده، آستانه آقا سید ابراهیم آغوزبُن کَندسَر، آقا سید ابراهیم در جورکلایه، آقا سید ابراهیم در لترود برگام، آقا سید ابراهیم در یاسور، آقا سید ابوالحسن در شوییل، آقا سید ابوالحسن در گردگل، آقا سید ادهم و روح در سارم، آقا سید برهان الدین در تکامجان، آقا سید برهان و شاه سفیدکوه در میج، آقا سید جعفر و بی بی سلیمه در جیرکل، آقا سیدجلیل در شاراج، آقا سیدحسین در نارنه، آقا سیدحسین سیارستاق، آقا سیدحسین در عروس محله، آقا سیدحسین و بی بی سکینه در سجیران، آقا ملک محمد سبزپوش در تُمُل، آقا سیدحسین و سیدجلال در شَوَک، آقا سیدخلیل درگیری، آقا سیدسلیمان در کاکرود، آقا سیدعلی کیا در نیلو، آقا سیدعمران در جیرکلایه، آقا سیدقاسم و سیدابراهیم در لَسبو، آقا سیدمحمد در کیکاووس، آقا سیدمحمد، صغری و عمران در کَشایه، آقا سید محمود در لیاسی، آقا سیدمیربهادر در بَرَمکو، آقا سیدوهاب الدین در مومن زمین و شفیع آباد، آقا سیدیحیی در چاکُل، آستانه آقا سیدیحیی در دلیجان، آستانه آقا سیدیحیی در کلرود، آقا سیدیحیی در لاردشت ویشکی،  آقا سیدیحیی در لیما، آقا شیخ سلیمان در چاکان، آقا شیخ کریم در ویشکی، آقا محمد و علی در پایین محله درسنک، آقا هاشم و محتشم در لشکان، بی بی زهرا در سورچانکَش، پنج علی در تواسانکَشِ بارگه دشت، سه برادران در وِلنی، سوری در زراکی، سیده سلیمه در درگاه، شیخ سلیمان در قاضی چاک چاکان، مازی کوتی زراکی، ملا خورشید (ملاخُروشه) در تَلابُنَک، هفت امام در رودبارک، هفت امام و سیده صغری در بلکوت، آستانه شاه سفیدکوه، آستانه کیاسه، آستانه بَلتُرک.