اختصاصی کلانشهر: نیما فرید مجتهدی (دکتری آب و هواشناسی)، یوسف شجاعی (کارشناس ارشد آب و هواشناسی) سمانه نگاه (دکتری هواشناسی)- ما با گرما ناآشنا نیستیم. مردم این فلات گرما دیده هستند.این مردم چه در شرایط آب وهوایی مطلوب و چه در شرایط خشکی و گرما، به دنبال راه هایی برای کاهش اثرات گرما بوده اند. چه از سبک زندگی، چه از نوع معماری، چه نوع پوشش. از بادگیرها گرفته تا قنات ها و اصل وجود مناطق ییلاقی. این مسئله در همین کرانه های جنوبی دریای کاسپین هم نمود داشته است. بنابراین اگر این روزها، ما گرم مان است تنها ناکارآمدی، مصارف و ناترازی ها نیست که یقه ما را گرفته است. در همین استان گیلان خوش آب وهوا، تا چند دهه پیش یا به بیان بهتر، در اوایل سده پیشین،کوچ کردن چه برای کسانی که معیشت کوچ نیشینی داشتند و چه کسانی که معیشت شان متفاوت بود؛رویه ای سالانه و تکرارشونده بود.

 حتی در سکونتگاه هایی چون رشت که عمدتا پس کرانه کوهستانی و ییلاقی نداشتند، مناطقی چون امام زاده ابراهیم و ماسوله میزبان مردمان جلگه نشین برای نجات از شرجی و گرمای تابستان بود.
فن آوری و تغییر سبک زندگی در همراهی با دیگر اتفاقات، این رابطه را گسست و البته که این مسئله امری جهانی است.
هرچند تبِ ساخت ویلا، حداقل برای افرادی که توان مالی مناسبی دارند، اینگونه رجعتی را دوباره رقم زد. وقتی خانه ای در اسپیلیِ دیلمان داشته باشید، حداقل می توانی آخر هفته را راحت تر به سر کنید. اما مشکل به داشتن و نداشتن نیست. مشکل آنجاست که حتی دیلمان هم دیگر آن دیلمان سابق نیست. گرمایش جهانی که باز آن هم ثمره تلاش جمعی ما انسانهاست؛ چنان تشدید شده که پای پنکه و حتی کولر را به  آبادی های ییلاقی هم باز کرده است. شاید روزی به کسی می گفتید کولر در فلان روستای کوهستانی نصب شده است؛موضوعی شگفت انگیز بود.

همچنین ما چیزهای دیگری نیز از دست دادیم، معماری هم ساز با آب و هوا و جغرافیا، نکته دیگری بود که از آن خبری نیست.



ساخت و سازهای در تعارض با رژیم باد روزانه و فصلی منطقه، عدم توجه به آفتاب گیری و سایه، عدم توجه به شهرسازی همساز با شرایط آب و هوایی که کریدورهای تبادل هوا را مختل کرده است و دهها مورد دیگه سبب شده که خانه هایمان عملا به کوره تبدیل شوند. همگی اینها هم فقط و فقط به دلیل اتکای بیش از حد به معجزه دستگاههای خُنک کننده مثل کولرها است.

از شهرها و خانه های بدون پوشش گیاهی می گذریم که تنها نمونه اش را در ایران شاید بتوان دید. شهرهای بتنی، شهرهای آسفالتی. در شهرهای شمالی به ویژه گیلان، در رشت دیدن حتی دو ردیف درخت در خیابان ها آرزو شده است.خانه ها و سازه های عمومی تر بماند.



همه این مثالها و رفتارهای به این دلیل ارائه شد، تا به این نکته توجه شود که حتی در شرایط تراز بودن نیز محیط زندگی ما آماده مقابله با گرمایش نبوده است. حال بماند با همین ناترازی، که حتی تایپ همین یادداشت هم متاثر از بی برقی و گرما است. در این یادداشت نگاهی کوتاه به شرایط خاص دو ماهه اول تابستان ۱۴۰۴ به عنوان یکی از گرم ترین تابستان های چند سال اخیر می اندازیم. با این روند گرمایش، با این روند نابخردی در سازگاری با شرایط آب هوایی در نحوه زیست و با این ناترازی ها، زیستن ما در حال و آینده، زیستی طاقت فرسا خواهد بود.

شرایط دمایی از اول تیرماه الی ۱۴ مرداد ۱۴۰۴

بررسی روند دمای حداقل و حداکثر روزانه دما در ایستگاههای استان گیلان نماینده شرایط گرمایش در سطح استان به ویژه از ۲۰ تیرماه تا انتهای نیمه اول مردادماه است.

تمامی ایستگاههای استان شرایط گرمایش مشخصی و جهشی را در تابستان ثبت کرده اند. هرچند اگر با جزئیات به این روند نگاه کنیم، سهم تیرماه با نوسان هایی که داشته است نسبت به نیمه اول ماه مرداد، که روندی مشخص داشته، متفاوت است.
تنها با مقایسه نیمه اول ماه مرداد با دماهای بلندمدت ایستگاههای استان گیلان، به طور میانگین، مردم گیلان ۳ درجه سلسیوس دماهای بالاتر از میانگین های بلندمدت را تجربه کرده اند. اگر به آمار ایستگاههای کوهستانی گیلان نگاهی بیاندازیم که عمری کوتاه تر دارند، این اختلاف رقمی مشخص تر را با نمایش می گذارد.

اعدادی ترسناک با رقم ۵ الی ۶ درجه سلسیوس. امسال تابستان، مناطق کوهستانی گیلان از شدت گرما برشته شده اند. این رقم بالای دما، به ویژه در مناطق کوهستانی، اگر با یک موج بارشی در آینده نه چندان دور همراه شود، به دلیل کاهش مشخص میزان رطوبت خاک در این مناطق، احتمال سیلاب های مشخص را فراهم می آورد.

مقایسه دمای کمینه ایستگاههای استان گیلان هم نمایانگر شرایط گرمایشی استان، و گذران شب های گرم توسط مردم استان گیلان بوده است.



به طور میانگین در ایستگاههای استان گیلان با داده های بلندمدت، میانگین افزایش دما نزدیک ۲ درجه سلسیوس بوده است. به عنوان مثال، فرودگاه رشت دمایی بالغ بر ۲/۸ درجه سلسیوس را نسبت به بلندمدت تجربه کرده است.

علاوه بر اینکه طی امسال، علاوه بر رکوردزنی بیشینه دمایی در اکثر مناطق گیلان، تداوم گرمای هوا برای روزهای متوالی، شرایط کم سابقه ای را از نظر مداومت  روزهای گرم در گیلان رقم زد.

                       مقایسه دمای بیشینه سال ۱۴۰۴ فرودگاه رشت با میانگین های ۲۰،۳۰ و ۱۰ ساله

                      اختلاف دمای بیشینه برخی از ایستگاههای گیلان با میانگین دمای بیشینه بلندمدت

                                مقایسه دمای کمینه سال ۱۴۰۴ فرودگاه رشت با میانگین های ۲۰،۳۰ و ۱۰ ساله

 

کاهش ۹۸ درصدی بارش باران تابستانه در چند شهر گیلان

گیلان بارش های تابستانه دارد. امری که فقط در جنوب شرق ایران نیز در تابستان ها، تحت عنوان بارش های موسمی وجود دارد. طبق رویه اقلیمی گیلان، این بارش ها در اکثر سالها به وقوع می پیوندد که اتفاقا با شکستن گرما و شرجی هوا همراه است.

یکی از این بارش ها که اتفاقا در تقویم اقلیمی تجربی مردم این منطقه شناخته شده است، بارش هایی بوده که در میانه تیرماه می باریده و به بارش های «پنجیک» معروف است و به طور معجزه آسایی برای آبیاری مزارع برنج در برهه کشاورزی برنج، نجات بخش است. علاوه براین، به طور آب و هوایی در شرایط نرمال استان گیلان در مرداد ماه همیشه بارش هایی را تجربه می کرده و در مواقعی حجم این بارش ها و شدت فعالیت این سامانه ها به گونه ای بوده که موجب خنک شدن قابل توجه در استان می شده است.

به بیان ساده تر، این بارش ها همیشه بلای جان برنج کاران گیلانی در زمان دروی برنج بوده است که در میانه و انتهای مرداد ماه، با بارش خود، همیشه منجر به خسارت به کشاورزان در هنگامه دروی برنج می شدند. هرچند پیش بینی های صورت گرفته نشان از این دارد که در نیمه دوم مرداد ماه امسال، بارش هایی مشابه آن رخ خواهد داد؛ هرچند در یک دهه اخیر و اندکی دورتر، از زمانیکه  سروکله کمباین های برنج به گیلان باز شد، کمی از آلام کشاورزان در این زمینه کاسته شد.

 میزان بارش امسال در طی بازه اول تیرماه تا ۱۳ مردادماه در مقایسه با شرایط بلندمدت، کاهش قابل توجه ای داشته است. به طور میانگین در همین مدت، میزان بارش ها حدود ۷۰ درصد نسبت به شرایط بلندمدت مشابه، کاهش داشته است. در بسیاری از ایستگاههای با داده های بلندمدت تر، مانند رشت، انزلی و لاهیجان، این رقم تا ۹۸ درصد هم می رسد.

چیزی که شرایط آب وهوایی فعلی گیلان، یعنی در زمانه تغییر آب و هوا به ما الزام می کند، اقدام برای عمل است؛ اقدامی فوری. آن هم با استفاده از خرد اقلیمی گذشتگان در همراهی با فرصتهایی که فن آوری برای ما فراهم کرده است.

این روزهادر عصر هوش مصنوعی، در عصر انفجار اطلاعات، در عصری که می توان کار کرد؛ هنرِ استفاده و هم آمیزی تجربه و فن آوری نوین، کار مشکلی نیست. اما این مسئله چند شرط دارد، خواستن اولین آن است. هزینه کردن و تخصص گرایی سه پیش شرط  مهم در میانِ تمامی شروط دیگر است که در این یادداشت فرصت به آن نیست. نهادها و دستگاههای مرتبط با علوم محیطی، مثل آب و هوا، نیاز به استقلال رویه و تخصص گرایی دارند که این با مدیریت پیر، کم حوصله، ملاحظه گرایی همخوانی ندارد. 

                                 اختلاف بارش اول تیر ماه الی ۱۳ مرداد ۱۴۰۴ در مقایسه با میانگین نرمال بارش