اختصاصی کلانشهر: سمانه نگاه (دکتری هواشناسی) نیما فریدمجتهدی (دکتری آب و هواشناسی)- باز باران با ترانه، یا بهتر بگوییم باز این اقلیم سحرانگیز، همچون منجی به داد مردم گیلان رسید. بارش هایی که در مرداد ماه بارید، تَرَکی بود بر بُرجِ گرمایی طاقت فرسای که شرجی اش امان از نفسِ مردم را بریده بود. این باران هم کشاورزی و هم طبیعت را نجات داد و هم بار شبکه برق را کاهش داد و وقفه ای کوتاه ابتدا بر قطعی برق استان ایجاد کرد. هرچند این بارش نیمه سوم مرداد و بارش های متعاقب در شهریور، خسارت خود را بر برنج تا حدودی گذاشت؛ اما آب وهوای گیلان نشان داد که همچنان، نقش اصلی را هم در ایجاد بحران ها و هم کاهش آن ایفا می کند.

دو نکته را باید از این سال آبی آویزه گوش کرد و به آن توجه داشت؛ واکنش آب وهوایی گیلان به تغییر آب وهوا، افزایش ناهنجاری است. ناهنجاری های دمایی، بارش، بی نظمی هایی که روند مورد انتظار آب وهوایی گیلان را متاثر کرده است. امسال نمونه خوبی از این مسئله بود. با اینکه دوره های خشکی و گرمایی پیوسته از ابتدای تابستان تا میانه آن، حداقل در جلگه مرکزی، استان را متاثر کرده بود. دماهای حداکثری، موج گرمایی پیوسته و نباریدن باران، استان را تحتِ تاثیر خود قرار داده بود ولی حصول بارش های اواخر مرداد و نیمه دوم شهریور، در پایان دوره آبی، آمارها را به سمت نرمال برد.

اما نکته دوم؛ سوالات اصلی این است: آیا در سال گذشته واقعا شرایط آبی استان در وضعیت مطلوبی بوده؟ یا بر مبنای آنچه تجربه شد، کشاورزی، منابع آبی و انرژی استان ماههای همراه با مضیقه را سپری کرده؟ این ناهمگونی زمانی بارش با تقاضای آب و انرژی در استان و به عبارتی عدم حصول بارش های بهنگام، می تواند در گمراه کردن مسئولین استانی و همچنین تقاضاهایی که به کشور ارائه می شود، تناقضاتی را ایجاد کند. چرا که علیرغم آنکه به طور متوسط فقط حدود ۳۰ درصد بارش های سال آبی گیلان، در ماههای فروردین تا مرداد اتفاق می افتد، اما تاثیرگذاری این بارش های بهنگام روی کشاورزی استان، عمیق و ژرف است و اگر اختلالی در تحقق همین ۳۰ درصد بارش روی دهد؛ خسارت و فشار مضاعفی به بخش کشاورزی و منابع آبی استان وارد می شود. بنابراین اکتفا کردن به شرایط افزایشی سالانه و نپرداختن به کاهش چشمگیر بارش در فصل کشاورزی استان، برداشتی سهل انگارانه از شرایط آبی استان در سال زراعی گذشته است.

سال آبی ۱۴۰۴-۱۴۰۳

با بارش پهنه ای ۱۰۴۷ میلی متر در سال آبی ۱۴۰۴-۱۴۰۳، نزولات جوی این سال آبی خاتمه یافت. با تمام فراز و فرودهای آبی آن و البته که ما ماندیم و آب وهوای گیلان که به طورِ معمول در طی تمامی این سال ها ما را نجات داده است. این حجم بارش باعث شد دوره خشکی سختی که امسال در ابتدای تابستان استان را درگیر خود کرده بود عبور کنیم. به گونه ای که در پایان سال، بارش گیلان نسبت به میانگین بلندمدت، افزایش ۴/۷درصدی و نسبت به سال قبل نیز افزایش ۱۲/۶ درصد را تجربه کرده است.اما نگاهی به وضعیت ماه های تابستان نشان می دهد شرایط پیچیده تر از آن بوده است که بخواهیم به راحتی افزایش ۴/۷ درصد بارش در سال زراعی را تعیین کننده بدانیم. 

این شهریور پُربارش بود که معادلات را در مجموع تغییر داد با ۶۱ درصد بارش بالاتر از نرمال. اما میزان کاهش بارش در تیر ماه بالغ بر ۷۵ درصد و در مرداد ماه ۳۷ درصد بود. یعنی اگر شرایط ماه تیر ماه ادامه پیدا می کرد، حجم دشواری پیش آمده قابل ارزیابی هم نبود. با این حال تاثیر شرایط نامطلوب تا حدودی با اندک انباشته سدسفیدرود جبران شد و بارش باران در میانه مرداد، آخرین مرحله به خیر گذشت. در واقع از خرداد تا مرداد یعنی دقیقاً منطبق بر ماه هایی که استان بیشترین نیاز آبی را برای شرایط بارشی دارد و تقاضا برای مصرف آب در همه بخش ها از جمله کشاورزی، در بیشترین مقدار خود است؛ استان از بارش های بهنگام محروم بود.این یعنی حدود ۳۰ درصد از شالیزارهای استان که از شبکه آبیاری سد سفیدرود محروم هستند، عملا بارشی را از آسمان برای آبیاری مزارع خود دشت نکردند و تنها امیدشان استفاده از منابع زیرزمینی مانند چاه ها و چشمه ها و رود خانه های استان با حداقل دبی بود که این منابع هم در بحرانی ترین وضعیت خود قرار داشتند.

                                       درصد تغییرات بارش سال آبی ۱۳۴۰-۱۳۴۰ نسبت به بلندمدت

در این سال آبی، بیشترین بارش استان مربوط به ایستگاه بندرانزلی با رقم بارش ۱۸۱۴/۳ میلی متر بارش و کمترین آن مربوط به ایستگاه منجیل با ۱۶۵/۲ میلی متر است. نکته جالبی هم در این میان تفاوت حجم بارش سالانه در این دو نقطه از استان گیلان است که بالغ بر ۱۶۵۰ میلی متر است. تفاوتی قابل ملاحظه در یک استان کوچک. بیشترین بارش روزانه نیز مربوط به ایستگاه رودسر با رقم ۱۳۱/۳ میلی متر است.

نگاهی دقیق تر و جغرافیایی به توزیع بارش در سال زراعی گذشته دیدگاه بهتری برای ما فراهم می آورد. میزان بارش در ایستگاه های غرب استان و کوهستانی کمتر از میانگین بلند مدت بوده است. این میزان کاهش در غرب استان، برابر با ۳ درصد و در مناطق کوهستانی، ۹ درصد است. هرچند از تندی کاهش در این مناطق هم تا حد زیادی کاسته شده است. وضعیت شرق و مرکز گیلان، به بالای نرمال برگشت که برابر با ۱۰ درصد در مرکز و ۱۲ درصد در شرق بوده است. سفیدرود نیز وضعیت سختی را پشت سرگذاشت که ناشی از وضعیت نامطلوب بارش در کل حوضه آبریز سفیدرود بزرگ بود. وضعیت منابع آب در استان های واقع در حوضه آبریز سفیدرود بزرگ به طورِ کل طی امسال مطلوب نبود.

در تمامی استان ها میزان بارش کاهش بوده است به ترتیب استان های آذربایجان شرقی ۳۱/۳، اردبیل ۲۰/۴، البرز ۳۰/۷، زنجان ۴/۸، قزوین ۳۴/۶ و کردستان ۲۴/۲ درصد، کاهش بارش را تجربه کرده اند. در حوضه آبریز سفیدرود در سال آبی جاری به طورِ میانگین ۳۲۷/۱ میلی متر بارش باریده است که نسبت به بلندمدت ۸ درصد کاهش را تجربه کرده است .

البته امری که به روندی متداول تبدیل شده است. هرچند رقم کاهش بارش حوضه سفیدرود شاید نسبت به سال های قبل خیلی کاهشی نبوده است اما تداوم این کاهش، عملا به شکل پُررنگی در کاهش حجم آب پشت دریاچه سفیدرود خود را نمایش می دهد.
در مجموع از دیدگاه دمایی، استان گیلان در ماههای تیر و مرداد گذشته، نسبت به دمای میانگین بلندمدت خود، ۳ تا ۴ درجه گرم تر بوده است و این یعنی افزایش تبخیر، افزایش مصرف آب و در نهایت افزایش تقاضا در بخش کشاورزی استان.

با توجه به اتکای عمیق بخش کشاورزی گیلان به ذخیره آبی سد سفیدرود که از ۵ استان دیگر تامین می شود، در صورت تداوم روند کم بارشی در استان های حوضه سدسفیدرود و عدم تامین ذخیره آب سد، بارش های بهنگام ماههای اردیبهشت تا مرداد، نقش پررنگ تری نسبت به قبل در نجات کشاورزی استان دارد و عبور از سال هایی مانند شرایط آبی امسال، در آینده بسیار چالش برانگیزتر خواهد بود.