اختصاصی کلانشهر: دیوان امیری قطر امروز با انتشار بیانیه ای اعلام کرد شیخ حمد بن خلیفه آل ثانی، امیر پیشین این کشور و «امیر پدر»، در سن ۷۴ سالگی درگذشته است. در پی این خبر، قطر چهار روز عزای عمومی اعلام کرد و پرچم ها در سراسر کشور به حالت نیمه افراشته درآمدند.

شیخ حمد بن خلیفه آل ثانی که از سال ۱۹۹۵ تا ۲۰۱۳ (۱۳۷۳تا ۱۳۹۲) زمام امور قطر را در اختیار داشت، یکی از تأثیرگذارترین رهبران جهان عرب در دهه های اخیر به شمار می رفت. بسیاری از تحلیلگران او را معمار قطر مدرن می دانند؛ رهبری که توانست با بهره گیری از منابع عظیم گازی، کشورش را از یک دولت کوچک و کم نفوذ به یکی از ثروتمندترین و اثرگذارترین بازیگران منطقه ای و بین المللی تبدیل کند.

او در اول ژانویه ۱۹۵۲ (۱۳۳۱) در دوحه و در خاندان حاکم آل ثانی متولد شد. پدرش، شیخ خلیفه بن حمد آل ثانی، امیر قطر بود. حمد بن خلیفه پس از گذراندن تحصیلات نظامی در آکادمی سلطنتی سندهرست بریتانیا، در سال ۱۹۷۱ (۱۳۵۰) به کشور بازگشت و به سرعت وارد ساختار قدرت شد. او در سال ۱۹۷۷(۱۳۵۶) به عنوان ولیعهد منصوب شد و نقش مهمی در برنامه ریزی و توسعه بخش انرژی قطر بر عهده گرفت.

در ژوئن ۱۹۹۵ (۱۳۷۳)، او در یک انتقال قدرت بدون خونریزی، جانشین پدر خود شد و رهبری قطر را بر عهده گرفت. دوران حکومت او با تحولات بنیادین در ساختار اقتصادی، سیاسی و اجتماعی این کشور همراه بود.

یکی از مهم ترین دستاوردهای شیخ حمد بن خلیفه آل ثانی، توسعه میدان گازی مشترک پارس جنوبی/گنبد شمالی بود؛ پروژه ای که زمینه تبدیل قطر به یکی از بزرگ ترین صادرکنندگان گاز طبیعی مایع در جهان را فراهم کرد و درآمدهای بی سابقه ای را نصیب این کشور ساخت.

در حوزه رسانه، شیخ حمد در سال ۱۹۹۶ شبکه الجزیره را بنیان گذاشت؛ رسانه ای که به سرعت به یکی از تأثیرگذارترین شبکه های خبری جهان عرب و سپس جهان تبدیل شد و نقش مهمی در شکل دهی به قدرت نرم قطر ایفا کرد.

در عرصه داخلی نیز او پروژه های گسترده نوسازی را در دوحه آغاز کرد. توسعه زیرساخت های شهری، ایجاد شهر آموزشی، جذب دانشگاه های معتبر بین المللی، گسترش خطوط هوایی قطر و تبدیل دوحه به یک مرکز مالی و دیپلماتیک جهانی از جمله میراث دوران حکومت او به شمار می رود. همچنین کسب میزبانی جام جهانی فوتبال ۲۰۲۲، هرچند پس از کناره گیری وی به ثمر نشست، از مهم ترین نتایج سیاست های بلندمدت او محسوب می شود.

دوران حمد بن خلیفه با تغییرات اجتماعی نیز همراه بود. حضور زنان در آموزش عالی، بازار کار و عرصه عمومی به شکل محسوسی افزایش یافت و همسر وی، شیخه موزه بنت ناصر، به یکی از نمادهای اصلاحات آموزشی و اجتماعی در قطر تبدیل شد.

در سال ۱۹۹۹( ۱۳۷۷) زنان برای نخستین بار حق رای و نامزدی در انتخابات شورای شهر را به دست آوردند. این اقدام در میان کشورهای خلیج فارس گامی مهم محسوب می شد.

چند زن نیز بعدها به سمت های وزارتی و مدیریتی هم منصوب شدند.

البته این اصلاحات به معنای برابری کامل جنسیتی نبود. همچنان:

نظام قیمومیت خانوادگی و نفوذ خانواده در برخی تصمیمات زنان پابرجا ماند.

زنان در سطوح عالی سیاسی و امنیتی حضور محدودی دارند.

قوانین خانواده و ارث همچنان بر مبنای تفسیرهای سنتی شریعت باقی مانده است.

جامعه قطر از نظر فرهنگی همچنان محافظه کار است.

بنابراین، می توان گفت که دوران حمد بن خلیفه برای زنان قطر دوره گذار از انزوای نسبی به مشارکت اجتماعی گسترده تر بود، اما نه دوره ای برای دگرگونی کامل ساختارهای سنتی.

 یکی از میراث های مهم او و شیخه موزه، ایجاد طبقه ای از زنان تحصیل کرده و حرفه ای در قطر بود که امروز در اداره کشور نقش قابل توجهی دارند، هرچند هنوز در برخی حوزه های سیاسی و حقوقی با محدودیت هایی مواجه اند.

 

در عرصه سیاسی، دوران حمد بن خلیفه آل ثانی با مجموعه ای از اصلاحات محدود اما مهم همراه بود. وی با تصویب قانون اساسی جدید در سال ۲۰۰۳، برگزاری نخستین انتخابات شورای شهرداری و اعطای حق رأی و نامزدی به زنان، زمینه مدرن سازی نسبی ساختار سیاسی قطر را فراهم کرد. با این حال، این اصلاحات هرگز به دموکراتیزه شدن کامل نظام سیاسی منجر نشد.

در دوره حکومت او، احزاب سیاسی همچنان ممنوع باقی ماندند و قدرت اصلی در اختیار امیر و خاندان حاکم آل ثانی متمرکز بود. هرچند قانون اساسی تشکیل مجلسی با اکثریت اعضای انتخابی را پیش بینی کرده بود، اما انتخابات مجلس شورا در دوران زمامداری وی هیچ گاه برگزار نشد.

از این رو، بسیاری از پژوهشگران، مدل حکمرانی حمد بن خلیفه را نمونه ای از «مدرنیزاسیون اقتدارگرایانه» توصیف می کنند؛ مدلی که در آن توسعه اقتصادی، گسترش آموزش، بهبود وضعیت زنان و افزایش نفوذ بین المللی کشور با حفظ ساختار متمرکز قدرت سیاسی همراه بود.

یعنی او قطر را از یک شیخ نشین کوچک سنتی به یک قدرت جهانی در حوزه انرژی، رسانه و دیپلماسی تبدیل کرد؛ اما این تحول را بدون دموکراتیزه کردن نظام سیاسی انجام داد.
به همین دلیل از دوران او با عنوان:

«مدرنیزاسیون اقتدارگرایانه»یا «لیبرالیزاسیون بدون دموکراتیزاسیون»یاد می کنند.

یعنی دوحه در دوران حمد شبیه سنگاپور یا امارات مدرن شد، نه شبیه یک پادشاهی مشروطه مانند بریتانیا یا یک دموکراسی پارلمانی. در نتیجه، مشروعیت نظام بیش از آنکه بر انتخابات و رقابت حزبی استوار باشد، بر سه پایه قرار گرفت:

رفاه اقتصادی بسیار بالا

کارآمدی حکومت و توسعه سریع

مشروعیت سنتی خاندان آل ثانی و قرارداد اجتماعی میان دولت و شهروندان

این مدل تاکنون ثبات قابل توجهی برای قطر به همراه آورده، اما از منظر معیارهای دموکراسی لیبرال، همچنان با محدودیت های جدی در زمینه مشارکت سیاسی، رقابت حزبی و گردش قدرت مواجه است.

این میراث در دوران جانشین او، شیخ تمیم بن حمد آل ثانی، نیز تا حد زیادی ادامه یافت. اگرچه قطر در سال ۲۰۲۱ نخستین انتخابات مجلس شورا را برگزار کرد، اما با اصلاحات قانون اساسی در سال ۲۰۲۴، این روند متوقف شد و بار دیگر تمامی اعضای مجلس به صورت انتصابی تعیین شدند. بدین ترتیب، قطر امروز با وجود برخورداری از یکی از مدرن ترین اقتصادها و جوامع عربی، همچنان یک پادشاهی موروثی با مشارکت سیاسی محدود به شمار می رود.

در سیاست خارجی، او رویکردی مستقل و چندجانبه در پیش گرفت. قطر در دوران وی روابط نزدیکی با ایالات متحده آمریکا حفظ کرد و همزمان کوشید روابط متوازنی با ایران و سایر بازیگران منطقه ای داشته باشد. این سیاست، دوحه را به میانجی بسیاری از پرونده های منطقه ای تبدیل کرد و جایگاه بین المللی این کشور را به شکل قابل توجهی ارتقا داد.

حمد و دولت او بارها اعلام کردند که با جنگ علیه ایران مخالف اند و از مذاکره مستقیم تهران و واشنگتن حمایت می کنند. در سال ۲۰۱۰ نیز قطر از تلاش های دیپلماتیک برای حل مسئله هسته ای ایران حمایت کرد.

شیخ حمد در سال ۲۰۱۳ (۱۳۹۱) در اقدامی کم سابقه در جهان عرب، به صورت داوطلبانه از قدرت کناره گیری کرد و زمام امور را به فرزندش، شیخ تمیم بن حمد آل ثانی، واگذار کرد.

درگذشت او از سوی بسیاری از رهبران جهان با پیام های تسلیت همراه شده است. ناظران معتقدند با درگذشت حمد بن خلیفه آل ثانی، یکی از مهم ترین فصل های تاریخ معاصر قطر و جهان عرب به پایان رسیده است؛ فصلی که طی آن، قطر از کشوری کوچک در حاشیه خلیج فارس به بازیگری اثرگذار در عرصه بین المللی تبدیل شد.