اختصاصی کلانشهر: سعیده موسوی: با قدم گذاشتن در فضای کوچک گالری، نگاهت به قاب هایی گره می خورد که هر یک پنجره ای به طبیعت و زندگی مردمان گیلان اند؛ تصاویری که گویی مخاطب را از میان دیوارهای سرد و سیمانی شهر، به دل جنگل ها و روستاهای مه آلود می برند.


در میان این قاب ها، لحظه ای خود را دخترکی می یابی که بره ای در آغوش گرفته یا دانش آموزی که پشت نیمکت چوبی، غرق در دنیای کلمات است. تا چشم کار می کند، طبیعت بکر گیلان و مردمان صمیمی اش در قاب هایی که زمان را متوقف کرده اند، پیش چشم جان می گیرند.

برگزاری آیین بزرگداشت محمد کوچکپور با حضور خانواده و اهالی فرهنگ

در چنین فضایی، عصر جمعه ۲۶ تیرماه ۱۴۰۵، آیین بزرگداشت زنده یاد محمد کوچکپور کپورچالی، عکاس برجسته و ثبت کننده حافظه تصویری گیلان، با حضور خانواده، هنرمندان و علاقه مندان به هنر عکاسی در گالری کلهر رشت برگزار شد.

در این مراسم که هنرمندان، عکاسان، پژوهشگران و علاقه مندان به هنر عکاسی شرکت داشتند چهره های شاخص عرصه عکاسی و فرهنگ کشور از جمله سیف الله صمدیان، کریم ملک مدنی، مهدی منعم و فرهاد مهرانفر درباره جایگاه هنری، شخصیت حرفه ای و تأثیر ماندگار زنده یاد محمد کوچکپور کپورچالی سخنرانی کردند.

نمایش مستند «فریاد جنگل»؛ روایتی از دوستی کیارستمی و کوچکپور

در ابتدای مراسم فیلم مستندی با عنوان «فریاد جنگل» عباس کیارستمی در نمایشگاه دایمی عکس محمد کوچکپور ساخته «سیف اله صمدیان » پخش شد که روایت سفر دو نفره صمدیان و کیارستمی به کپورچال و دیدار با محمد کوچکپور بود.

روایت همسر عکاس فقید از ۴۷ سال همراهی و فداکاری


بعد از پخش مستند، افسر درویشی همسر این عکاس فقید، با سخنانی درباره ۴۷ سال زندگی مشترک با محمد کوچکپور گفت: در سالهای زندگی مشترک با محمد کوچکپور تلاش کردم همواره در کنار وی باشم و با خیاطی گذران زندگی می کردم تا محمد بتواند به حرفه و علاقمندی خود بپردازد. در این بین فرزندان ما نیز همراه مشکلات و سختی های ما بودند.

فرهاد مهرانفر: کوچکپور تکه های فرهنگ فراموش شده را برای آیندگان حفظ کرد


در ادامه این برنامه فرهاد مهرانفر، کارگردان، فیلم نامه نویس و پژوهشگر با نگاهی به اثرگذاری عکس محمد کوچکپور گفت: زمانی می توان برای از دست دادن فردی متاسف بود که وی  نتواند آثاری ماندگار از خود به جا بگذارد اما کوچکپور توانست با همه وجودش جاودانگی را در آثارش ماندگار کند.

در کنارخلاقیت و پشتکار کوچکپور نقش همسر وی را به عنوان پشتوانه نمی توان نادیده گرفت چرا که با حمایت های همسرش بود که محمد توانسته آزادانه وقتش را برای این کار بگذارد.
مهرانفر عنوان کرد: من به عنوان مستندسازنمی توانم در حوزه عکاسی به صورت فنی ایده و نظری بگویم اما  هر دوی ما هم نسلی بودیم با وجه اشتراک فیلم و عکس.
در سال 62 وقتی از تهران به زادگاهم انزلی بازگشتم کتابخانه ای به نام «دهخدا» افتتاح کردم.
در یکی از جشنواره ها با کوچکپور آشنا شدم و پس از آن به کتابخانه ی من رفت و آمد می کرد و همیشه آلبومی داشت  که با خود به کتابخانه می آورد و عکس هایش را به دوستانی که تمایل داشتند نشان می داد.
مهرانفر با توجه به نبوغ و خلاقیت محمد کوچکپور در حوزه عکاسی ادامه داد: وی هیچگاه دوره آکادمیک ندید. ندای درون قلبش دانشگاهش بود. احساس و عواطف به زادگاهش داشت و  همیشه دانشجو بود و به دنبال حقیقت می رفت. و همین راه باعث شد همیشه در حال کشف باشد. کوچکپور هیچگاه متوقف نشد و توانست خلاق باقی بماند.

مهرانفر درباره مفاهیم عکس های کوچکپور اینگونه عنوان کرد: محمد تکه پاره های یک فرهنگ فروپاشیده شده ای که دیگه در روستا نداریم را جمع کرد. ارزش این چیدمان از آن جهت است که به حقیقت نزدیکتر است. زیبایی شناسی این آثار از حقیقت هست که به وجود آمده است. محمد کوچکپور همیشه به حقیقت قضیه نزدیک می شد که بر این اساس ما نیز حقیقت آن داستان را متوجه می شدیم.
کار او تکه پاره ها را جمع کردن و درست چیدن و برای آیندگان گذاشتن باقی گذاشتن بود.
ویژگی کار خاکپور ثبت حقیقتِ فرهنگی مردمانی بودند که امروز دیگه به آن شکل وجود ندارد.او مراقبت کرد که آنها فراموش نشوند، او یک تنه جای همه را گرفته بود حتی به واسطه رستورانی که برپا کرده بود ترویج فرهنگ می کرد و پاسدار میراثی بود که می دانست در حال فراموشی است.
وی با اشاره به ارج نهادن آثار کوچکپور ادامه داد: به جای تسلیت های بیهوده، بخشی از این آثار باید در شهر مزین شود تا در مقابل دیدگان نسل های جدید قرار گیرد.

مهرانفر در بخشی دیگر از سخنانش گفت: کوچکپور در قید یک قومیت نبود. او  از این موضوع فراتر می رفت و تابع صرف گیلان نمی شد، به استان های دیگر و  به ایران بزرگ هم سفر می کرد. چرا که وحدت را در کثرت می دید که این رفتار را در خیلی از کنش گران سیاسی و هنری نمی توان دید.

کوچکپور؛ هنرمندی که حقیقت را در قاب تصویر جست وجو می کرد


کریم ملک مدنی فیلمساز، فیلمبردار و عکاس سخنران بعدی این برنامه بود.

مدنی در ابتدای سخنانش به چند ویژگی مهم عکسی کوچکپور اشاره کرد و گفت: محمد کوچکپور عکاس خودآموخته ای بود که عکاسی رابه صورت آکادمیک طی نکرده و پیش خود آموخت.
وی تاکید کرد: خودآموزی در هنر سخت است چرا که انرژی زیادی می طلبید. باید پیگیر بود، زحمت و مرارت کشید و بدتر از همه برای اینکه به هدفت برسی زمان زیادی باید برایش صرف کنی.

ملک مدنی با برشمردن ویژگی مردم دار بودن کوچکپور گفت: مستند در گرو ارتباط است. تا زمانیکه  این ارتباط تنگاتنگ نباشد عکاس نمی تواند موفق شود.
کوچکپور با جنگل نشینان همزیستی و انس داشت و به راحتی ارتباطی برقرار می کرد و اینگونه بود که می توانست به اهدافش برسد.
در این میان اما عشق و دلبستگی یک مسأله دیگری است. هنر و هنرمندی در گرو عشق است.

محمد کوچکپور عاشق بود. عاشق کارش،عاشق هنرش، عاشق جنگل و جنگل نشینان. عاشق بود که توانست آثار گرانبهایی را برای این مرز و بوم به ارمغان بیاورد.
و در نهایت همه اینها در سایه تلاش و تلاش بود.
وی ادامه داد: پشتوانه خانوادگی که ایشان داشت بی نظیر بود. سمبل این پشتوانه فداکاری و همراهی افسر درویشی همسر وی است. خانم درویشی به عنوان یک ناجی در کارهایش بود. وی از خودگذشته و صبور بود که اگر این پشتوانه خانوادگی نبود این موفقیت ها برایش فراهم نمی شد.

وی در پایان غزلی از حافظ را از زبان محمد کوچکپور خواند:
زان یار دلنوازم شکریست با شکایت
 گر نکته دان عشقی بشنو تو این حکایت
 بی مزد بود و منت هر خدمتی که کردم
یا رب مباد کس را، مخدومِ بی عنایت

درخواست برای ثبت و نمایش آثار کوچکپور در فضاهای شهری


مهدی منعم، عکاس در بخش دیگر این بزرگداشت شروع به سخنرانی کرد و گفت: ما عکاسان از نظر بیانی ضعیف هستیم، چهل سال است که مسئولیت این گفتمان را از زبان چشمانم ارایه داده ام.یعنی  چشمان ما زبان تصویر است.
منعم ادامه داد: وقتی از گیلان حرف می زنیم اولین جایی که به ذهنمان می رسد رشت زیبا است. رشت معروف به شهر باران با باران های رویایی تابستانه اش با غذاهای خوشمزه. در این بین به قول محمد صالح علا : به دلیل کمبود وقت سراسیمه از رشت به انزلی می رویم.
اگر از انزلی دور شویم به شهر کوچکی که امروز کپورچال به بهانه آن از انسانی یاد می کنیم که در دهه شصت با خرید یک دوربین و خودآموز و بدون بهره گیری از هیچ گونه کلاسی و هیچ دانشگاهی هنر عکاسی را آموخت.

 قدرت آثار کوچکپور در ایجاد رابطه انسانی نهفته است

هیچ دانشگاهی هنرمند تربیت نمی کند و از آن عکاس بیرون نمی آید. دانشگاه تنها راه میانبر را به ما یاد می دهد. در این بین اما کوچکپور در بزرگترین دانشگاه زندگی و در میدان عمل فارغ از تحصیل شد.

منعم درباره ویژگی های کوچکپور اینگوه روایت کرد: کوچکپور انسانی بسیار هوشمند و خلاق بود. من احساس می کنم این آدم از زبان بیان و کلامش به درستی استفاده می کرد. قدرت عکس هایش در ایجاد رابطه انسانی است.چرا که بعد از گفتمان و رابطه است که عکاسی متولد می شود و وی در عین حالی که با هیچ عکاس بزرگی رفت و آمد نداشت در واقع به این نتیجه رسیده بود که هنر در تجربه است که به دست می آید.

 وی در پروژه بلند مدتی که داشت ارتباطات انسانی ایجاد کرد که این ارتباطات در واقع خانواده هایی برای او ساخت.

عکاسی که با سوژه هایش زندگی می کرد، نه اینکه تنها از آنها عکس بگیرد

 

کوچکپور در عکاسی نگاه انسانی داشت و این یعنی موضوع خود را تحریک، تعریف و تحقیر نمی کند. این گونه است که آن موضوع خانواده اش می شود و تو بهترین عکس را مثل خانواده ات از آنها خواهی گرفت.
این ارتباط شگفت انگیز محمدکوچکپور با موضوعاتش باعث می شود که وی مثل خیلی از عکاسان دهه شصت با گرفتن یک عکس از موضوع جدا نشود و بارها و بارها می تواند سراغ سوژه هایش برود.

کوچکپور؛ نیکوکاری که بخشی از زندگی جنگل نشینان شد

منعم  در بخش دیگری از سخنانش به نقش کوچکپور بین اهالی منطقه اشاره می کند و می گوید: محمد برخی مواقع برای این آدمها نقش یک پدر را بازی می کند و در جای دیگر نقش برادر و گاهی هم  به عنوان یک نیکوکار در زندگی آنها قرار می گیرد.
روزی محمد می گفت: به کمک خیرین برای بچه های جنگل نشین کفش و لباس تهیه می کرده است.
اینگونه است که محمد کوچکپور بسیاری از رازهای خود را با خود برد. و از این جهت باید گله کنیم چرا که ما هنرمندان را به فراموشی می سپاریم.

روایت عکاسی پیشرو که پیش از استیو مک کری به سراغ روایت های بلندمدت رفت

 

قبل از اینکه استیو مک کری از دختر افغان عکس بگیرد و بعد از چند سال بازگشت کند به افغانستان و دوباره او را بیابد، محمد کپورچالی در این سبک بسیار عکس گرفته بود اما جایی برای دیده شدن، نداشت.

وی در پایان سخنانش گفت: در مورد محمد کوچکپور بسیار می توان گفت اما بهترین نکته در مورد وی این است که انسان خودساخته ای بود که از سبد زندگی خود خرج فرهنگ این کشور کرد. خانواده اش بخصوص همسرش با خیاطی تامین هزینه کرد و بچه ها نیز با صبوری وی را همراهی کردند.

 

 محمد کوچکپور تک سوار تاریخ تصویری ایران است


در پایان این بزرگداشت، سیف الله صمدیان، عکاس، فیلمساز و فیلم بردار به سخنرانی درباره کوچکپور پرداخت و گفت: کل عکاسان بزرگ جهان که در آژانس عکس مگنو ثبت شده اند یک نفر فقط به دانشگاه هنری رفته است بقیه همگی خودآموخته بودند. از جمله این عکاسان محمد کوچکپور بود.

محمد کوچکپور همیشه کارهایش را به همراهش می آورد و به من نشان می داد و مجبورش کردیم تا قراردادی بسته شود و کتابی از آثارش چاپ شود. برای این کار در هر بخش بهترین عکس هایش را سختگیرانه انتخاب کردیم و در نهایت منتشر شد.

«گیلان بهشت طبیعت» و «دریچه سبز»؛ میراث مکتوب عکاس فقید

حسنی که این کتاب برای گیلان داشت این بود که برای یک ایران و جهان از استان گیلان تنها مرجع کامل بصری بود با واقعیت هایی که امکان ندارد دوباره تکرار شود.

اگر محمد کوچکپور نبود در این حدی که برای این منطقه الان تصویر وجود دارد تصویری نمی داشت.
کوچکپور به گمان من تک سوار تاریخ تصویری ایران است.

 پایان مراسم بزرگداشت با رونمایی و عرضه آثار ماندگار کوچکپور

در پایان این برنامه کتاب های «گیلان بهشت طبیعت» و « دریچه سبز» برای تهیه علاقمندان در محل عرضه شد.

گفتنی است این برنامه با همکاری گالری کلهر، رستوران شورکولی رشت و فروشگاه ایرانیان برگزار شد.