کلانشهر: سال ها این تصور وجود داشت که با بالا رفتن سن، ذهن هم مثل بدن آرام آرام وارد مرحله ای از افت می شود؛ انگار بعد از یک نقطه مشخص، توانایی یادگیری، تمرکز و تغییر دیگر مثل گذشته در دسترس نیست اما تجربه بسیاری از افراد سالمند نشان می دهد که ذهن انسان پیچیده تر از یک نمودار نزولی ساده است. مغز برخلاف چیزی که مدت ها تصور می شد، می تواند تا سال های پایانی زندگی همچنان خود را با شرایط جدید سازگار کند، مهارت های تازه بیاموزد و حتی عملکرد بهتری پیدا کند.

این تغییر نگاه به مغز، بر پایه مفهوم «انعطاف پذیری عصبی» شکل گرفته است؛ قابلیتی که به مغز اجازه می دهد در پاسخ به یادگیری، تجربه های جدید و حتی تغییرات زندگی، ارتباطات تازه ای ایجاد کند. به همین دلیل فعالیت ذهنی، یادگیری مداوم و درگیر نگه داشتن مغز می تواند نقشی مهم در حفظ توانایی های شناختی داشته باشد؛ موضوعی که پژوهش های مختلف در سال های اخیر آن را بیشتر مورد توجه قرار داده اند.
مغز چگونه توانایی های خود را حفظ می کند؟
دانشمندان سلامت مغز را تنها به حفظ خاطرات یا جلوگیری از بیماری محدود نمی دانند، بلکه آن را مجموعه ای از توانایی هایی می دانند که می توان با سبک زندگی، یادگیری و فعالیت ذهنی تقویت کرد. در همین راستا، مطالعات مختلف تلاش کرده اند بررسی کنند آیا تمرین های ذهنی واقعا می توانند در طول زمان تغییری در عملکرد مغز ایجاد کنند.
در یکی از این مطالعات، پژوهشگران وضعیت سلامت مغز نزدیک به چهار هزار نفر بین ۱۹ تا ۹۴ سال را طی سه سال بررسی کردند. نتایج نشان داد افرادی که به طور منظم تمرین های کوتاه ذهنی انجام داده بودند، در شاخص هایی مانند وضوح فکر، تعادل احساسی و احساس هدفمندی در زندگی بهبودهایی نشان دادند؛ حتی در میان شرکت کنندگانی که سن بالاتری داشتند.
این یافته باور رایج درباره زوال اجتناب ناپذیر مغز در دوران سالمندی را زیر سؤال می برد.
محققان وضعیت ۳ هزار و ۹۶۶ فرد ۱۹ تا ۹۴ ساله را طی سه سال زیر نظر گرفتند. شرکت کنندگان در این مدت روزانه تنها ۵ تا ۱۵ دقیقه به انجام تمرین های کوتاه ذهنی اختصاص دادند.
برای ارزیابی تغییرات، پژوهشگران از ابزاری به نام «شاخص سلامت مغز» استفاده کردند؛ شاخصی که سه جنبه اصلی سلامت ذهن را می سنجد؛ شفافیت و کارآمدی تفکر، تعادل و سلامت احساس، ارتباط با دیگران و احساس هدفمندی در زندگی.
این شاخص حدود ۲۰ معیار مختلف را در بر می گیرد؛ از کیفیت خواب گرفته تا میزان شادی و توانایی انجام تفکرهای پیچیده. یکی از مهم ترین نتایج مطالعه این بود که پیشرفت شناختی در همه گروه های سنی مشاهده شد؛ حتی در افراد بالای ۸۰ سال.
این مطالعه یادآوری می کند که مغز ما با سن تعریف نمی شود، بلکه با ظرفیت هایش تعریف می شود.جالب تر این که افرادی که در آغاز مطالعه پایین ترین امتیاز سلامت مغزی را داشتند، بیشترین میزان پیشرفت را تجربه کردند.
به گفته پژوهشگران، این افراد احتمالا انگیزه بیشتری برای انجام منظم تمرین ها داشته اند. با این حال حتی کسانی که از ابتدا عملکرد ذهنی بالایی داشتند نیز بهبودهای قابل اندازه گیری نشان دادند.
بررسی داده ها نشان داد مهم ترین عامل موفقیت، میزان مشارکت و استمرار افراد در انجام تمرین ها بوده است. برخلاف تصور رایج، عواملی مانند سن، جنسیت یا سطح تحصیلات نقش تعیین کننده ای در میزان پیشرفت نداشتند.
فراتر از نتایج این پژوهش، این یافته ها نگاه تازه ای به سالمندی ارائه می کنند؛ نگاهی که در آن افزایش سن به معنای از دست دادن کامل توانایی های ذهنی نیست. حفظ ارتباطات اجتماعی، یادگیری مهارت های جدید، فعالیت فکری و داشتن سبک زندگی سالم، از جمله عواملی هستند که می توانند به حفظ کارکرد مغز در سال های مختلف زندگی کمک کنند.
این نتایج نمونه ای از همان قابلیتی است که دانشمندان آن را انعطاف پذیری عصبی می نامند؛ توانایی مغز برای سازگاری و ایجاد ارتباطات جدید حتی در سنین بالا.
این مطالعه نشان نمی دهد که بیماری های عصبی مانند آلزایمر یا زوال عقل با این روش به طور کامل قابل پیشگیری هستند؛ اما نشان می دهد سلامت مغز برخلاف تصور رایج یک مسیر یک طرفه رو به افول نیست. حتی در دهه نهم زندگی نیز مغز می تواند یاد بگیرد، سازگار شود و عملکرد بهتری پیدا کند؛ به شرط آنکه به طور فعال از آن استفاده شود.