اختصاصی کلانشهر: کریم نیکونظر، روزنامه نگار و پادکستر ایرانی، در گزارشی تحقیقی با عنوان «دیده بان های تاریکی» مسیر شکل گیری و انتشار آمار کشته شدگان اعتراضات دی ماه ۱۴۰۴ در ایران را بررسی کرده و درباره جهش اعداد از ده ها نفر به هزاران و سپس ده ها هزار نفر پرسش هایی را با رسانه های بین المللی، سازمان ملل و اتحادیه اروپا در میان گذاشته است.

نیکونظر که بیشتر با پادکست «رادیوتراژدی» شناخته می شود، در مقدمه گزارش می نویسد پس از آنکه به دلیل نپرداختن به حوادث دی ماه با اتهاماتی از جمله «مزدور»، «جیره خوار» و «حکومتی» مواجه شد، تصمیم گرفت به جای پاسخ دادن به منتقدان، سراغ اعداد و منابع برود و بررسی کند آمارهای مربوط به کشته شدگان از کجا آمده اند و چگونه تغییر کرده اند.

او می گوید دو پرسش اصلی تحقیقش این بوده است: آمارها از کجا آمده اند و روش جمع آوری آنها چه بوده است؟

نخستین آمارها؛ هنوز خبری از ده ها هزار نفر نبود

بر اساس روایت نیکونظر، در روزهای ابتدایی اعتراضات، آمارهای منتشرشده بسیار پایین تر از ارقامی بود که بعدها در رسانه های بین المللی مطرح شد.

او به نقل از مرکز حقوق بشر ایران می نویسد که تا ۱۷ دی ماه، ۲۷ غیرنظامی، از جمله شش کودک، جان خود را از دست داده بودند و سازمان دیده بان حقوق بشر نیز کشته شدن ۲۸ نفر در هشت استان را تأیید کرده بود.

اما پس از قطع اینترنت در ۱۸ دی ماه، به گفته نیکونظر، روند انتشار اعداد بزرگ آغاز شد.

۱۹ دی ماه، شبکه CNN رقم ۴۹۶ کشته را به نقل از هرانا منتشر کرد. نیکونظر درباره روش تأیید منابع هرانا پرسش هایی مطرح می کند.

دو روز بعد، ایران اینترنشنال رقم حداقل ۱۲ هزار کشته در دو روز را مطرح کرد؛ رقمی که به گفته نیکونظر منبع مشخص و روش شناسی علنی نداشت. او می نویسد این عدد با استناد به تصاویری از کاورهای مشکی بهشت زهرا مطرح شد.

زنجیره افزایش اعداد

گزارش نیکونظر سپس زنجیره ای از اعداد منتشرشده در رسانه های مختلف را دنبال می کند:

۱۲ هزار نفر: ایران اینترنشنال

۱۰ تا ۱۲ هزار نفر: CBS به نقل از دو منبع ناشناس

۱۶۵۰۰ تا ۱۸ هزار نفر: Sunday Times، به نقل از امیر پاراستا

۳۰ هزار و ۳۰۴ نفر: مجله تایم، با استناد به پاراستا و دو منبع ناشناس دیگر

ده ها هزار نفر: گاردین، با استناد به یک پزشک ناشناس

۳۰ هزار نفر: Sky News به نقل از پاراستا

۳۶۵۰۰ نفر: ایران اینترنشنال

سپس ارقامی در محدوده ۴۵ تا ۵۰ هزار نفر که نیکونظر آنها را به اظهارات دونالد ترامپ نسبت می دهد.

نیکونظر معتقد است نکته مهم، نه فقط اختلاف اعداد، بلکه افزایش بسیار سریع آنها در شرایطی است که اینترنت ایران قطع بوده و امکان راستی آزمایی مستقل در داخل کشور بسیار محدود شده بود.

نیکونظر سراغ تایم و گاردین رفت

یکی از بخش های مهم گزارش، مکاتبات مستقیم نویسنده با رسانه هایی است که اعداد بالاتر را منتشر کرده اند.

نیکونظر می گوید نخستین نامه را برای سردبیران Time آمریکا فرستاده و درباره منبع رقم ۳۰ هزار کشته، استقلال دو منبع وزارت بهداشت و چگونگی افزایش رقم از ۱۶ هزار به ۳۰ هزار نفر پرسیده است.

به گفته او، تایم به ایمیل اول، دوم و حتی پیگیری نهایی او پاسخی نداده است.

اما گاردین پاسخ داده است.

نیکونظر از نویسندگان گزارش این روزنامه درباره «اجساد ناپدیدشده، دفن های دسته جمعی و ۳۰ هزار کشته» پرسیده بود که آیا پزشک ناشناس مورد استناد گاردین همان شبکه مرتبط با امیر پاراستا بوده یا خیر.

پاسخ تیم مطبوعاتی گاردین این بوده که منبع آنها کاملاً مستقل از پاراستا بوده است. با این حال، وقتی نیکونظر درباره روش جمع آوری و تأیید داده ها سؤال کرده، گاردین در نهایت گفته جزئیات بیشتری در اختیارش نیست.

این موضوع یکی از نقاط کلیدی تحقیق نیکونظر است: وجود دو منبع مستقل می تواند اهمیت داشته باشد، اما بدون دانستن روش جمع آوری و راستی آزمایی داده ها، ارزیابی رقم نهایی دشوار است.

پاسخ آسوشیتدپرس؛ «گزارش ما تنها داده ماست»

نیکونظر در ادامه سراغ Associated Press آمریکا رفته است.

او درباره گزارشی از این خبرگزاری درباره وضعیت بیمارستان ها و روایت یک پزشک در رشت پرسیده که آیا روایت مذکور مستقلاً تأیید شده و آیا شواهدی درباره تیراندازی به مجروحان در بیمارستان ها وجود داشته است یا صرفاً از ممانعت از درمان سخن گفته می شود.

به گفته نیکونظر، پاسخ فردی به نام پاتریک از AP این بوده که «گزارش ما تنها داده ماست.»

پاسخ مهم گزارشگر ویژه سازمان ملل

یکی از مهم ترین بخش های تحقیق به مکاتبه نیکونظر با مای ساتو، گزارشگر ویژه حقوق بشر سازمان ملل در امور ایران اختصاص دارد.

نیکونظر درباره رقم ۵ تا ۲۰ هزار کشته که در برخی رسانه ها به سازمان ملل نسبت داده شده بود، از ساتو پرسیده است که این عدد بر چه مبنایی بوده و آیا از یک یا چند منبع مستقل استفاده شده است.

پاسخ ساتو، طبق متن منتشرشده در گزارش، بسیار مهم است: او گفته بازه ۵ تا ۲۰ هزار نفر رقمی نبوده که خودش به عنوان آمار سازمان ملل اعلام کرده باشد؛ بلکه در یک مصاحبه به دامنه تخمین هایی اشاره کرده که میان سازمان های مدنی و حقوق بشری در گردش بوده و این اظهارات بعداً به اشتباه به عنوان ارقام اعلام شده سازمان ملل نقل شده اند.

ساتو همچنین گفته در گزارش خود هم رقم رسمی اعلام شده از سوی دولت ایران، یعنی بیش از سه هزار نفر، و هم رقم بیش از هفت هزار نفر از یک سازمان جامعه مدنی را آورده است؛ سازمانی که روش تأیید آن را دقیق ترین روش موجود ارزیابی کرده است.

او درباره ارقام بالاتر از ۲۰ هزار نفر نیز توضیح داده که اطلاعات ارائه شده به مأموریتش یا فاقد داده زیربنایی بوده یا برآوردهایی تقریبی بوده که از طریق برون یابی داده های محدود، برای مثال تعمیم تلفات ثبت شده در یک یا چند بیمارستان به کل جمعیت به دست آمده اند.

این بخش از گزارش از این جهت اهمیت دارد که نشان می دهد دست کم خود گزارشگر ویژه سازمان ملل میان «تخمین های در گردش» و «رقم رسمی سازمان ملل» تفاوت قائل شده است.

زنجیره ای که به اسناد رسمی رسید

نیکونظر در ادامه به مقاله ای از مریم جمشیدی، استاد حقوق در آمریکا، اشاره می کند که پیش از او درباره تبدیل ادعاهای تأییدنشده درباره کشته شدن ۳۰ تا ۴۰ هزار نفر به یک «حقیقت بدیهی» هشدار داده بود.

به روایت نیکونظر، جمشیدی بر این نکته تأکید کرده که شمارش قربانیان فجایع جمعی معمولاً فرآیندی زمان بر است و برای معتبر بودن یک رقم، باید از چند منبع مستقل برای تأیید متقابل استفاده شود؛ نه اینکه یک منبع واحد در رسانه های مختلف تکرار شود.

او همچنین زنجیره انتشار اعداد را دنبال کرده و به این نتیجه رسیده که رقم ۱۲ هزار نفر ابتدا از سوی ایران اینترنشنال مطرح شد، سپس CBS آن را با دو منبع ناشناس نقل کرد، پاراستا رقم ۱۶۵۰۰ نفر را مطرح کرد و بعد این رقم به ۳۰ هزار نفر رسید؛ در ادامه نیز رقم های بالاتر در رسانه های مختلف بازتاب پیدا کردند و سرانجام وارد برخی اسناد و مواضع رسمی شدند.

امیر پاراستا؛ منبع مهم ارقام بالاتر

بخش دیگری از تحقیق به امیر پاراستا، پزشک ایرانی-آلمانی، اختصاص دارد که رسانه هایی از جمله تایم، ساندی تایمز و اسکای نیوز از ارقام منتسب به او استفاده کرده اند.

نیکونظر می نویسد پاراستا ابتدا از کشته شدن حدود ۱۶۵۰۰ نفر سخن گفته و سپس رقم او به حدود ۳۰ تا ۳۳ هزار نفر افزایش یافته، بدون اینکه توضیح روشنی درباره علت این افزایش ارائه شود.

او تلاش کرده مستقیماً با پاراستا تماس بگیرد و درباره روش تحقیق سؤال کند. پس از مکاتبه با مرکز چشم پزشکی مونیخ، فردی به نام کاشینا بورکه به نمایندگی از او پاسخ داده و به سایتی ارجاع داده است که نیکونظر می گوید اطلاعات موردنظر درباره روش شناسی در آن وجود نداشته است.

پس از درخواست توضیح بیشتر، به گفته نویسنده، پاسخی دریافت نشده است.

اتحادیه اروپا هم پاسخ نداد

نیکونظر همچنین می گوید درباره استفاده اتحادیه اروپا از رقم ۲۰ تا ۳۰ هزار کشته در یک قطعنامه، نامه ای برای این اتحادیه ارسال کرده و درباره مبنای داده های مورد استفاده پرسیده است.

به گفته او، اتحادیه اروپا پاسخی به این نامه نداده است.

آیا همه اعداد بالا یک منبع داشتند؟

یکی از پرسش های اصلی گزارش همین جاست.

نیکونظر تأکید می کند که دست کم بر اساس پاسخ گاردین، منبع آن روزنامه مستقل از پاراستا بوده است؛ بنابراین نمی توان همه اعداد بزرگ را صرفاً به یک منبع واحد نسبت داد.

از سوی دیگر، گزارش نشان می دهد که در برخی موارد رسانه ها صراحتاً اعلام کرده اند که نتوانسته اند اعداد منتشرشده را مستقلاً تأیید کنند. برای نمونه، CBS در گزارش خود درباره رقم ۱۰ تا ۱۲ هزار نفر نوشته بود که خودش قادر به تأیید مستقل آن نبوده است.

در نتیجه، پرسش اصلی نیکونظر بیشتر متوجه روش تولید، بررسی و انتقال اعداد است تا صرفاً اینکه چه کسی اولین بار یک رقم را مطرح کرده است.

بخش بحث برانگیز تحقیق؛ استارلینک، اسرائیل و فضای رسانه ای

نیکونظر در بخش دیگری از گزارش به مطالب منتشرشده در وال استریت ژورنال و نیویورک تایمز آمریکا درباره تحولات پیش از اعتراضات اشاره می کند.

او به گزارشی درباره ارسال دستگاه های استارلینک به ایران پیش از قطع اینترنت و همچنین گزارش نیویورک تایمز درباره ادعاهای رئیس موساد درباره امکان شکل گیری یک قیام در ایران اشاره کرده است.

سپس به گزارش فایننشال تایمز درباره مشاهده گروه هایی از افراد سیاه پوش و سازمان یافته در جریان اعتراضات اشاره می کند؛ البته خود فایننشال تایمز، بنا بر گزارش نیکونظر، نتوانسته هویت این افراد یا اینکه چه کسی پشت آنها بوده را تأیید کند.

رقم رسمی ایران چه بود؟

در بخش پایانی گزارش، نیکونظر به اعلام مشترک بنیاد شهید و سازمان پزشکی قانونی ایران اشاره می کند که براساس آن ۳۱۱۷ نفر در جریان اعتراضات کشته شده اند؛ شامل ۲۴۲۷ نفر غیرنظامی و نیروهای امنیتی.

او سپس به فهرست منتشرشده از سوی دولت اشاره می کند که برای افراد نام، نام خانوادگی، کد ملی و نام پدر درج شده و دولت اعلام کرده بود اگر فردی خارج از این فهرست وجود دارد، امکان اضافه شدن او فراهم است. به روایت گزارش، مورد جدیدی به این فهرست اضافه نشد.

در مقابل، نیکونظر به گزارش «زمستان سرخ» هرانا نیز اشاره می کند که رقم ۶۴۸۸ کشته را مطرح کرده بود، اما به ادعای گزارش، گروه حقیقت یاب BBC فارسی در بررسی خود با مواردی از تصاویر تولیدشده با هوش مصنوعی و تکرار برخی اسامی مواجه شده است.

او در جمع بندی می نویسد که به اعتقادش رقم رسمی دولت نقض نشده و رقم هرانا نیز به طور کامل تأیید نشده است و همچنان درباره رقم نهایی اختلاف وجود دارد.

پرسش اصلی نیکونظر چیست؟

نیکونظر در پایان گزارش تأکید می کند که پاسخ قطعی برای پرسش های مطرح شده ندارد، اما معتقد است وقتی یک عدد نادرست یا تأییدنشده وارد اسناد رسمی شود، گزارش ها، قطعنامه ها، تحقیقات تاریخی و حتی روندهای قضایی بعدی ممکن است بر مبنایی شکننده شکل بگیرند.

او در نهایت می نویسد مسئله فقط اختلاف میان اعداد ۳ هزار، ۷ هزار، ۲۰ هزار یا ۳۰ هزار نفر نیست؛ بلکه پرسش این است که در روزهایی که اینترنت قطع بود، رسانه ها و منابعی که ارقام بزرگ را منتشر می کردند، چگونه به داده های خود دسترسی پیدا کردند و چگونه آنها را راستی آزمایی کردند.

نیکونظر در پایان نیز تصریح کرده که این گزارش عمداً رسانه های خارجی را هدف گرفته، زیرا به اعتقاد او بخشی از مخاطبان ایرانی به رسانه های «آن سوی آب» اعتماد بیشتری دارند.

متن کامل گزارش را می توانید اینجا بخوانید

از «سینما جهنم» تا «رادیو تراژدی»؛ کریم نیکونظر کیست؟

کریم نیکونظر، متولد ۱۳۶۰ در آبادان، نویسنده، روزنامه نگار، منتقد سینما و پادکستر است که بیش از همه با پادکست «رادیو تراژدی» شناخته می شود.

«رادیو تراژدی» از سال ۱۳۹۹ فعالیت خود را آغاز کرد و قالب اصلی آن روایت مستند زندگی شخصیت ها و رخدادهای تراژیک است. در معرفی این پادکست آمده که داستان ها بر پایه واقعیت و متکی بر کار روزنامه نگاران تحقیقی تهیه می شوند.

نیکونظر علاوه بر نویسندگی و روایت بسیاری از قسمت های رادیو تراژدی، در حوزه کتاب و پژوهش سینمایی نیز فعالیت داشته است. از جمله آثار او می توان به «سینما جهنم» درباره سینما رکس آبادان و «رفیق کشی» درباره زندگی عباس شهریاری اشاره کرد. در پروژه رادیو تراژدی نیز کتاب و محصولات نوشتاری مرتبط با این مجموعه منتشر شده است.

زادگاه آبادان در بخشی از فعالیت های او نیز حضور پررنگی دارد. برای نمونه، پس از حادثه متروپل، نیکونظر به آبادان رفت و در قسمت ویژه «آبادانی ها؛ قصه متروپل» روایت مشاهدات خود را از روزهای پس از حادثه ارائه کرد و در ادامه نیز برای تهیه قسمت «متروپل؛ چهل روز بعد» دوباره به شهر بازگشت و با روزنامه نگاران و افراد مطلع درباره حادثه گفت وگو کرد.

در سال های اخیر، فعالیت او از روایت های تاریخی و تراژیک به روزنامه نگاری تحقیقی و روایت رخدادهای معاصر نیز گسترش یافته است. تازه ترین نمونه آن، گزارش «دیده بان های تاریکی؛ آمار کشته شدگان دی ماه ۱۴۰۴ از کجا آمدند» است؛ گزارشی که در آن نیکونظر تلاش کرده منشا آمارهای مختلف درباره شمار کشته شدگان اعتراضات دی ماه را از طریق مکاتبه با رسانه ها و نهادهای بین المللی بررسی کند.