منابع آب استان گیلان دارای دو جغرافیای درونی و بیرونی است. جغرافیایی درونی آن مرتبط با ۵۴ حوضه آبریز داخلی و صدها آبرها، نهر و رودخانه است که از پهنه کوه های البرز و تالش سرچشمه می گیرد و جغرافیای بیرونی در پیوند با سفیدرود است. سفیدرودی که خود ماحصل پیوستن دو رودخانۀ مهم فلات ایران یعنی شاهرود و قزل اوزن. این رود دو سامانه و رشته کوه بزرگ کوهستانی را به هم پیوند می دهد که خود از شگفتی های
جغرافیای این سرزمین است. بعد از احداث سد سفیدرود میزان وابستگی استان گیلان به ویژه در حوزه کشت برنج به آب رودخانه سفیدرود بسیار زیاد شد. از ۲۳۸ هزار هکتار مزارع برنج استان گیلان، ۱۷۲ هزار هکتار زیرپوشش شبکه آبیاری سد سفیدرود است. یعنی بخش بزرگی از آن و جلگۀ مرکزی سفیدرود. بنابراین میزان کشت و محصول برنج در استان گیلان وابستگی شدیدی به شرایط بارش در دو منطقه جغرافیای دارد که این مسئله خود دارای مزیت ها و معایبی است.

چهار سناریوی بارشی که سرنوشت آب گیلان را تعیین می کنند

عموماً الگوی خشک سالی در استان گیلان در چهار سناریو قابل پیگیری است.
الف-الگوی غالب، با توجه به ذات شرایط جغرافیایی و آب وهوایی فلات ایران که منجر به خشکی حوضه بالادست و ترسالی در گیلان است که این الگو رایج ترین الگو است و آب وهوایی خاص گیلان همیشه امتیاز خود را بدین شکل نشان می دهد. فراوانی وقوع این الگو با توجه به تغییرات آب وهوایی بیشتر شده است و پرسش هایی را در زمینه اتکا به سد سفیدرود به وجود آورده است.

الگوی دوم الگوی خشکی در گیلان و ترسالی در منطقه بالادست سد است که عموماً الگوی نادری است که البته امسال خود را نشان داد و
شاهد فرار از شرایط خشکی استان با همین شرایط بودیم.

الگوی سوم شرایط ترسالی هم گیلان و هم بالادست حوضه که عموماً در دو دهه اخیر به دلیلِ تغییرات آب وهوایی کمتر دیده شده و نادر است و الگوی چهارم که الگوی خشک سالی در هر دو منطقه است که در سال هایی چون ۷۸-۱۳۷۷ و ۸۹-۱۳۸۸ مشاهده شد که اتفاقا بدترین سناریو کشاورزی گیلان محسوب می شود و منجر به چالش های عمده در استان و خسارت به محصول برنج می شود. امسال هرچند در مقاطعی به ویژه در بهار ،شاهد وقوع بارش های مناسب بودیم ولی استان گیلان در مجموع کسری بارش مشخصی را در مجموع فصل کشت داشت شرایط ناهنجاری مثبت بارشی یا همان الگوی دوم که البته الگوی نادری است منجر به شرایط مطلوب سد سفیدرود و گذر کم خطر از مسئله خشک سالی در استان گیلان شد.

سالِ خوبِ گیلان

۸۵ درصد محصول برنج گیلان برداشت شده است.
طی دهه اول شهریورماه ۱۴۰۵ براساس آخرین آمارهای جهادکشاورزی استان گیلان، حدود ۸۵ درصد از محصول برنج در شالیزارهای استان برداشت شده است. بنظر می رسد تامین مناسب آب و همچنین شرایط دمایی مطلوب برای کشت و کار امسالِ برنج، سال کم چالشی را برای شالیکاران رقم زد و اکثریت آن ها از وضعیت کشاورزیِ امسال و میزان محصولِ برداشت شده، رضایت دارند.

کاهش ۱۵ درصدی بارش در فصل کشت

اما برای روشن شدن شرایط، بد نیست به وضعیت بارشی استان از ابتدای سال زراعی تا پایان تیرماه ۱۴۰۵ که بهره برداری عمده آب کشاورزی، در این مدت اتفاق می افتد نگاهی داشته باشیم.
براساس آمارهای سازمان هواشناسی تا پایان تیرماه میانگین بارش استان نسبت به شرایط بلندمدت و حتی سال گذشته، ۱۵ درصد کاهش را نشان می دهد. اگر صرفاً به آمارهای آغاز بهار تا پایان تیرماه توجه کنیم شرایط مشابهی را درمی یابیم؛ یعنی حدود ۱۵ درصد کمتر از میانگین بلندمدت. درواقع همه ماه های فصل بهار و همچنین تیرماه، میانگین بارش کمتر از متوسط بلندمدت در همین بازه زمانی بوده است. به روایت ارقام، بارش فروردین ۲۲ درصد، اردیبهشت ۱۲ درصد، خرداد ۲۲ درصد و تیرماه ۵ درصد کمتر از متوسط بلندمدت ثبت شده است.

وقتی بارش گیلان کافی نبود؛ سفیدرود به کمک شالیزارها آمد

به بیان دیگر، دقیقاً در فصل کشاورزی و نیاز آبی استان، بارش های گیلان مطلوب نبوده است. در حالی که رخداد بارش های بهنگام بهاره، چه در زمان شخم بهاره و چه مراحل کاشت و داشت، به ویژه در سال هایی که آورد آب حوزه آبریز سد سفید رود و ذخیره سد سفیدرود، کافی نبوده است؛ از اهمیت ویژه ای برخوردار است. بنابراین سوال اینجاست که طی امسال، چه عاملی نجات بخش تشنگی شالیزارهای استان گیلان بوده است؟

راز سال خوب برنج گیلان در بارش های بالادست بود

بررسی آمارهای قصل پاییز، هم در حوزه آبریز سفیدرود شامل استان های کردستان، اردبیل، زنجان، البرز و قزوین و حتی استان گیلان، نشان از سپری شدن پاییز بسیار کم بارش و خشک در اکثر مناطق ایران دارد. اما طی دی ماه ۱۴۰۴ و به ویژه در بازه اسفند ۱۴۰۴ تا اردیبهشت ۱۴۰۵، ورق بارش های کشور به شکل معجزه آسایی برگشت.

برف زاگرس و افزایش ذخیره سد سفیدرود

نفوذ پیاپی موج های بارشی و عمدتاً سرد در بخش های شمال غرب کشور، ارتفاعات زاگرس شمالی و ارتفاعات البرز، شرایط بارشی را به شکل قابل توجهی تغییر داد. موج های برفی باعث افزایش گسترده ذخیره برف در کوهستان های موجود در حوزه آبریز سد سفیدرود به ویژه ارتفاعات استان کردستان شد؛هم گستره برفی و هم عمق برف. این شرایط تداوم تامینِ آوردِ ذخیره سد برای شالیزارهای گیلان را به شکل معناداری رونق داد.
آمارهای آورد سد سفیدرود نیز به وضوح بهبود چشمگیر ذخیره سد سفیدرود را تا نیمه اردیبهشت ۱۴۰۵ نشان می دهد. باتوجه به اینکه حدود ۷۰ درصد از شالیزارهای استان گیلان از ذخیره آب این سد حیاتی بهره می برند؛ بنابراین حتی در شرایط کم بارشی استان گیلان طی بهار و تابستان ۱۴۰۵ و حتی کم بارشی از ابتدای پاییز، برنج امسال را علاوه بر برنج و زحمت شالیکاران، مدیون شرایط بارشی استان های حوزه سفیدرود به ویژه در استان کردستان هستیم.

البرز غربی و تالش هم به کمک شالیزارها آمدند 

البته باید به بارش نسبتاً مناسب برف در اواخر زمستان ۱۴۰۴ در پهنه کوهستانی البرز غربی و ارتفاعات تالش هم اشاره کرد که موجب تامین آب رودخانه ها، چشمه ها و آب بندان ها و همچنین تاخیر در افت آبدهی رودخانه های داخلی استان شد که نیاز آبی شالیزارهایِ سنتی آبخور را
تا حد زیادی تامین کرد.