اختصاصی کلانشهر: نیما فریدمجتهدی (فعال حوزه گردشگری)-در آستانه صدسالگی باغ کشاورزی لاهیجان یا باغ موزه گیاه شناسی لاهیجان هستیم. میراثی در جوار آرامگاه کاشف السلطنه چایکار، که تا حد زیادی ناشناخته است. هم از لحاظ شناخت اهمیت آن و هم اینکه این گنجینه نیز میراث کسی است که اگر از آن ها در کشور بیشتر بود، روزگار بهتری نصیب مردم ایران می شد. بسیاری میرزا کاشف السلطنه چایکار را تنها برای آوردن چای به ایران می شناسند. اما، سرگذشت و اقدام های وی شامل دیپلمات،اصلاحگر، نویسنده، مشروطه خواه، شهردار، کنسول، همگی نشان از برجستگی و توانمندی او بود.

 میراثی که از اداره فلاحت و مؤسسه چای به جا مانده است

باغ موزه گیاه شناسی لاهیجان، میراث دار اداره فلاحت و موسسه چای است که امروزه چون نگینی بر بلندای تپه ای مشرف به شهر لاهیجان است. این باغ گیاه شناسی بدون شک اگر مورد توجه قرار گیرد یکی از جاذبه های مهم گردشگری گیلان و لاهیجان خواهد بود. در سال ۱۳۰۵، وزارت فلاحت، تجارت، و فواید عامه با درخواست و پیگیری کاشف السلطنه، با تاسیس اداره فلاحت در لاهیجان به منظور ترویج روش های نوین کشاورزی، افزایش تولیدات کشاورزی و پژوهش و نظارت بر کشت چای تاسیس شد. اداره

فلاحت، موسسه چای لاهیجان، کارخانه چای، باغ و گلخانه احداث شده در محوطه آن (در سال ۱۳۱۱) نخستین ایستگاه تحقیقات کشاورزی در شمال کشور است که با مساحت ۵۴ هکتار احداث شد.

 گنجینه ای از درختان کهنسال تا ایستگاه هواشناسی تاریخی

ازجمله مهم ترین اجزای این باغ، باغ کهنسال کافور، درخت کهنسال جینگو بیلوبا،مجموعه گلابی محلی (خوج) با ۸۹ ژئوتیپ آن از سراسر کشور، باغ بامبو، باغ زالزالک،باغ ازگیل ژاپنی، ساختمان اداره فلاحت، محوطه پژوهشی بلوبری، محوطه پژوهشی تمشک و رَزبِری و چشم اندازهای بی بدیل مجموعه است.

این مجموعه حداقل شامل ۲۳۹ درخت و درختچه و ۱۳۲ ﮔﯿﺎﻫﺎن ﮔﻠﺪاﻧﯽ (آﭘﺎرﺗﻤﺎﻧﯽ) است ازجمله درختان شاخص هیرکانی که به راحتی در معرض دید بازدیدکنندگان قرار دارد درخت سُرخدار و جَل از مجموعه درختان ارزشمند هیرکانی است. علاوه براین یکی از قدیمی ترین ایستگاه های هواشناسی کشور مربوط به سال ۱۳۱۱ در این مجموعه قرار گرفته است. در انتها یکی دیگر از میراث های آورده شده توسط کاشف از هیمالیا، یعنی «کاج کاشفی» کهنسال در این مجموعه وجود دارد.

باغ موزه گیاه شناسی لاهیجان ایستگاهی برای آزمون و حفظ گونه های گیاهی

با توجه به قدمت ایستگاه تحقیقات کشاورزی لاهیجان و وجود ارتباطات بین المللی از طریق وزارت جهادکشاورزی و حضور کارشناسان خارجی، این ایستگاه یکی از مکان های مهم و اصلی آزمون سازگاری بسیاری از گونه های گیاهی بومی و غیربومی اعم از مثمر و غیرمثمر و دارویی بوده است و این جایگاه موجب شد که مجموعه ای از گونه های گیاهی از اقصی نقاط کشورمان و جهان در این ایستگاه جمع آوری و حفظ و مکانی برای بازدید و آموزش بسیاری از اساتید، دانشجویان، دانش آموزان و علاقه مندان به تنوع گیاهی شود.

گیاه چای اولین و مهمترین گونه گیاهی است که برنامه توسعه کشت آن از بدو تاسیس این ایستگاه تحقیقاتی (۱۳۰۶) در دستور کار قرار داشت و موجب افزایش سطح زیر کشت این گیاه به حدود ۳۲ هزار هکتار در استان های گیلان و مازندران شد.
شایان ذکر است که این مجموعه از ابتدا با نام موسسه مرکزی چای یا موسسه چایکاری تاسیس شد.

 

از ارقام میوه تا کلکسیون چهار هکتاری بامبو

گیاهان این ایستگاه با دیدگاه های مختلفی جمع آوری شده است مثلاً انواع ارقام میوه تحت آزمون سازگاری قرار گرفت و در نهایت منجر به معرفی، تولید و عرضه به مردم شد مانند انواع سیب،گلابی، گوجه سبز، آلو، خرمالو، ازگیل و غیره. برای اولین بار و در اوایل تاسیس این ایستگاه تحقیقاتی، گیاه بامبو با دیدگاه صنعتی وارد کشور شد و در اراضی این ایستگاه تحقیقاتی کشت شد و اکنون مهمترین انواع بامبو کشور در کلکسیون ۴ هکتاری در این ایستگاه نگهداری و بهره برداری می شود.

 

گلخانه هایی با ردپای بیش از یک قرن

همچنین از زمان های گذشته گونه های گیاهی زینتی اعم از درختان و درختچه های زینتی و گل های آپارتمانی و شاخه های به این ایستگاه وارد شده و در سالیان اخیر نیز گونه های گیاهی جدید مانند درخت لاله، جاکاراندا، گونه جدید کافور، سماق، سیدالاشجار، بلوط همیشه سبز و ..... به این مجموعه اضافه شده است و اکنون مجموعه ای غنی از این گیاهان در ایستگاه وجود دارد که تعدادی از آنها در گلخانه ها نگهداری می شوند و این ایستگاه تحقیقاتی مرکز تولید این گیاهان در منطقه و کشور بوده است و شاید قدیمی ترین گلخانه ها در کشور در این ایستگاه تاسیس و بهره برداری شده است و چنین گلخانه ای در نقشه مهندسی ایستگاه که در سال ۱۳۱۱ طراحی شده است جانمایی شده است و پیشینیان از وجود گلخانه ای صحبت به میان می آورند که با هیزم گرم می شد و این مورد در تاریخچۀ ایستگاه نیز اشاره شده است.

باغی با نام های متعدد در طول تاریخ

همچنین به این ایستگاه نام های مختلفی چون باغ گیاه شناسی لاهیجان، باغ اکولوژی لاهیجان، باغ چای لاهیجان، ایستگاه تحقیقات کشاورزی و ایستگاه تحقیقات باغبانی اطلاق می شد.

آقای میرزا محمدخان مفتاح پیشکار مالیه گیلان در روز پنجشنبه مورخ ۱۲/۵/۱۳۱۱ از ثبت اسناد و املاک کل مملکتی شعبه ثبت اسناد و املاک لاهیجان و لنگرود تقاضای ثبت مالکیت اراضی موسسه چایکاری که هم اکنون ایستگاه تحقیقات لاهیجان به آن اطلاق می شود کرد و در تقاضای خود به وجود یک باب عمارت (دفتر موسسه)، کارخانه، تلمبار و طویله سر حلبی، گلخانه و دو باب خانه گلیپوش اشاره کرد.

از تحقیقات چای و برنج تا توسعه پژوهش های باغبانی

در این ایستگاه، تحقیقات مربوط به چای، برنج، سبزی و صیفی، حبوبات و محصولات باغی صورت می گرفت با تاسیس موسسة تحقیقات اصلاح و تهیۀ نهال و بذر در سال ۱۳۳۸ و به دنبال آن تاسیس ایستگاه تحقیقات برنج (سال ۱۳۴۲) در رشت (موسسه تحقیقات برنج کشور فعلی) و ایستگاه تحقیقات زراعی لشت نشاء (سال ۱۳۴۵)، ایستگاه تحقیقات کشاورزی لاهیجان به صورتِ کامل به تحقیقات روی محصولات باغی اختصاص داده شد و تحقیقات مربوط به درختان میوه دانه دار و هسته دار در این ایستگاه به مورد اجرا گذاشته شد، به صورتیکه در دهۀ ۱۳۴۰ انواع ارقام میوه به تعداد ۹۲ رقم در این ایستگاه نگهداری می شد و ارقامی که در منطقه قابلیت کشت داشته اند معرفی، تولید و به متقاضیان عرضه می شد.

ادامه فعالیت های تحقیقاتی پس از انقلاب تمام این ایستگاه ها از آن زمان به عنوان زیر مجموعة موسسة تحقیقات اصلاح و تهیۀ نهال و بذر (کرج) فعالیت می کردند.

بعد از انقلاب اسلامی، در این ایستگاه تحقیقات روی درختان میوه و چای تا سال ۱۳۷۴ ادامه داشت و از سال ۱۳۷۴ به بعد بر اساس سیاستهای سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی و با همت و هدایت علمی و فنی موسسه تحقیقات اصلاح و تهیه نهال و بذر پروژه ی تحقیقات گل و گیاهان زینتی کشور مصوب و این ایستگاه موظف به انجام تحقیقات روی گل و گیاهان زینتی نیز شد و از سال ۱۳۷۴ اولین پروژه های تحقیقاتی در زمینه گل و گیاه در این ایستگاه و در کشور به اجرا در آمد.