کلانشهر: گزارش تازه انجمن بلاکچین ایران درباره «تاب آوری اقتصاد دیجیتال در بحران اینترنت ۱۴۰۴–۱۴۰۵» فقط یک گزارش صنفی یا هشدار رسانه‌ای نیست؛ این سند در واقع تصویری کم سابقه از ابعاد اقتصادی، اجتماعی و زیرساختی بحران اینترنت در ایران ارائه می‌دهد. گزارشی که تلاش کرده با اتکا به داده‌های میدانی، نظرسنجی از کسب وکارها و تحلیل روندهای اقتصادی، نشان دهد اختلال گسترده اینترنت در ماه‌های اخیر چگونه به یکی از پرهزینه‌ترین بحران‌های اقتصاد دیجیتال ایران تبدیل شده است.

بر اساس این گزارش، در حدود ۷۴ روز اختلال و محدودیت ارتباطی، چیزی بین ۳۰۰ تا ۷۰۰ هزار میلیارد تومان خسارت مستقیم و غیرمستقیم به اقتصاد دیجیتال کشور وارد شده است؛ عددی که حتی در محافظه کارانه‌ترین برآوردها نیز شوکه کننده به نظر می‌رسد. اما اهمیت گزارش فقط به همین عدد ختم نمی‌شود. آنچه این سند را قابل توجه کرده، تلاش برای ترسیم جزئیات خسارت‌ها در بخش‌های مختلف اقتصاد دیجیتال و نشان دادن زنجیره اثرات بحران اینترنت بر کل اکوسیستم فناوری کشور است.

خسارت‌های چندصد هزار میلیارد تومانی چگونه محاسبه شد؟

یکی از مهم‌ترین بخش‌های گزارش، جدول برآورد خسارت‌ها در سناریوهای مختلف است؛ جدولی که نشان می‌دهد دامنه آسیب‌ها صرفاً محدود به فروشگاه‌های اینترنتی یا استارتاپ‌های کوچک نیست. طبق این برآوردها، بخشی از خسارت‌ها مستقیماً ناشی از توقف فروش، کاهش تراکنش‌ها، افت تبلیغات دیجیتال و اختلال در خدمات آنلاین بوده و بخش دیگری به خسارت‌های غیرمستقیم مانند کاهش اعتماد کاربران، مهاجرت سرمایه، خروج نیروی انسانی متخصص و توقف پروژه‌های توسعه‌ای مربوط می‌شود.

در این جدول، انجمن بلاکچین ایران سه سناریوی متفاوت برای محاسبه خسارت‌ها در نظر گرفته است؛ سناریوی حداقلی، میانی و حداکثری. در سناریوی حداقلی، خسارت‌ها در محدوده چند صد هزار میلیارد تومان برآورد شده و در سناریوی حداکثری، رقم خسارت به حدود ۷۰۰ هزار میلیارد تومان می‌رسد. نکته مهم اینجاست که بخش قابل توجهی از این خسارت‌ها اساساً قابل بازیابی نیستند. برخلاف صنایع سنتی که می‌توانند پس از رفع بحران دوباره چرخه تولید را از سر بگیرند، در اقتصاد دیجیتال از دست رفتن کاربر، افت رتبه جست وجو، کاهش اعتماد مخاطب و مهاجرت مشتریان می‌تواند اثرات بلندمدت و حتی دائمی داشته باشد.

 

کدام بخش‌های اقتصاد دیجیتال بیشترین آسیب را دیدند؟

گزارش همچنین در جدول دیگری، حوزه‌های آسیب دیده از بحران اینترنت را به تفکیک بررسی کرده است؛ جدولی که شاید مهم‌ترین بخش تحلیلی این سند باشد. بر اساس این بخش، بیشترین آسیب‌ها متوجه کسب وکارهای مبتنی بر شبکه‌های اجتماعی، فروشگاه‌های آنلاین، فین تک‌ها، پلتفرم‌های خدمات دیجیتال، رسانه‌های آنلاین و شرکت‌های فعال در حوزه صادرات خدمات فناوری بوده است.

طبق داده‌های ارائه شده، بسیاری از کسب وکارهای آنلاین با افت فروش بیش از ۵۰ تا ۷۰ درصد روبه رو شده‌اند. برخی پلتفرم‌های خدماتی نیز به دلیل اختلال در دسترسی کاربران یا کاهش کیفیت ارتباطات، بخش مهمی از مشتریان خود را از دست داده‌اند. در حوزه فین تک و پرداخت، کاهش تراکنش‌ها و اختلال در سرویس‌های مالی آنلاین باعث شده بخشی از فعالیت شرکت‌ها عملاً متوقف شود. حتی رسانه‌های آنلاین و تولیدکنندگان محتوا نیز با افت شدید بازدید، کاهش درآمد تبلیغاتی و کاهش تعامل مخاطبان مواجه شده‌اند.

 

یکی از نکات قابل توجه، سهم بالای کسب وکارهای کوچک و متوسط در میان آسیب دیدگان است. برخلاف شرکت‌های بزرگ که تا حدی توان مالی و زیرساختی برای مدیریت بحران دارند، بسیاری از استارتاپ‌ها و کسب وکارهای نوپا عملاً توان تحمل چند هفته اختلال مداوم را ندارند. به همین دلیل، گزارش هشدار می‌دهد ادامه این وضعیت می‌تواند به حذف تدریجی بخش مهمی از اکوسیستم استارتاپی کشور منجر شود.

اینترنت ناپایدار و موج تازه تعدیل نیرو
انجمن بلاکچین ایران در بخش دیگری از گزارش، به مسئله بازار کار پرداخته و توضیح داده که بحران اینترنت فقط به کاهش درآمد شرکت‌ها ختم نشده است. بسیاری از کسب وکارهای فناوری برای کاهش هزینه‌ها، جذب نیرو را متوقف کرده یا به سمت تعدیل کارکنان رفته‌اند. این موضوع در شرایطی رخ می‌دهد که اقتصاد دیجیتال طی سال‌های اخیر یکی از معدود حوزه‌های مولد اشتغال برای نیروهای متخصص و تحصیل کرده محسوب می‌شد.

 

در واقع، بحران اینترنت حالا مستقیماً به مسئله مهاجرت نیروی انسانی نیز گره خورده است. گزارش تأکید می‌کند که نااطمینانی مداوم نسبت به وضعیت زیرساخت اینترنت، بسیاری از برنامه نویسان، تحلیلگران داده، مدیران محصول و نیروهای متخصص فناوری را به فکر مهاجرت یا همکاری با بازارهای خارجی انداخته است. این روند فقط به خروج افراد محدود نمی‌شود؛ بلکه باعث انتقال سرمایه، ایده و ظرفیت تولید دانش نیز خواهد شد.

بازتعریف تاب آوری در عصر بحران اینترنت

در بخش دیگری از این سند، مفهوم «تاب آوری» مورد بازتعریف قرار گرفته است. تا چند سال پیش، تاب آوری در فضای فناوری بیشتر به امنیت سایبری، پایداری سرورها یا مقابله با حملات هکری مربوط می‌شد؛ اما حالا مسئله اصلی، دسترسی پایدار و قابل پیش بینی به اینترنت جهانی است. بسیاری از شرکت‌ها برای ادامه فعالیت مجبور شده‌اند زیرساخت‌های ارتباطی جایگزین طراحی کنند، بخشی از سرویس‌های خود را به خارج از کشور منتقل کنند یا مدل کسب وکارشان را تغییر دهند.

فرسایش اعتماد؛ خسارتی که به سادگی جبران نمی‌شود
گزارش همچنین به مسئله فرسایش اعتماد اشاره می‌کند؛ موضوعی که شاید مهم‌ترین خسارت بلندمدت بحران اینترنت باشد. بسیاری از کسب وکارها طی سال‌های اخیر هزینه سنگینی برای جذب مخاطب، تبلیغات دیجیتال، توسعه برند و بهبود جایگاه خود در موتورهای جست وجو پرداخت کرده‌اند، اما اختلال‌های گسترده و طولانی مدت باعث شده بخشی از این سرمایه گذاری عملاً از بین برود. وقتی کاربر چند بار با اختلال در پرداخت، قطع سرویس یا کندی شدید مواجه شود، احتمال زیادی وجود دارد که برای همیشه به سراغ سرویس دیگری برود.

هشدار به سیاست گذاران؛ اقتصاد دیجیتال با منطق سنتی اداره نمی‌شود

در همین حال، گزارش انجمن بلاکچین ایران تلاش می‌کند یک هشدار کلان‌تر نیز به سیاست گذاران بدهد؛ اینکه اقتصاد دیجیتال را نمی‌توان با منطق صنایع سنتی اداره کرد. در اقتصاد سنتی، شاید توقف چندروزه تولید قابل جبران باشد، اما در اقتصادِ آنلاین، هر ساعت اختلال می‌تواند به از دست رفتن مشتری، افت اعتبار برند و حذف از بازار رقابتی منجر شود.

آینده اقتصاد دیجیتال ایران در سایه بحران اینترنت

این گزارش در نهایت تصویری از اقتصادی ارائه می‌دهد که زیر فشار محدودیت‌های ارتباطی، آرام آرام در حال از دست دادن مزیت رقابتی خود است. اقتصادی که قرار بود سهم مهمی در رشد تولید ناخالص داخلی، اشتغال زایی و توسعه فناوری داشته باشد، حالا برای بقا می‌جنگد. شاید به همین دلیل است که فعالان این حوزه دیگر فقط درباره سرعت اینترنت یا کیفیت دسترسی صحبت نمی‌کنند؛ آن‌ها از «امنیت اقتصادی» حرف می‌زنند.

زیرا در جهان امروز، اینترنت صرفاً یک ابزار ارتباطی نیست؛ بخشی از شریان حیاتی اقتصاد است. وقتی این شریان دچار اختلال شود، آسیب آن فقط به چند اپلیکیشن یا استارتاپ محدود نمی‌ماند؛ کل اقتصاد هزینه‌اش را پرداخت می‌کند.