جنگل را نمی‌توان با نسخه‌های آماده نجات داد؛ روایت یک تجربه از جنگلداری اجتماعی

اختصاصی کلانشهر: سعیده موسوی- در عصر بارانی و سرد دوشنبه هفدهم آبان‌ماه ۱۴۰۵، نهصد و نود و یکمین شب از شب‌های بخارا با عنوان «شب لیشک؛ جنگلداری اجتماعی» در تالار مرکزی شهر رشت برگزار شد.

این نشست به همت مؤسسه سبزکاران بالان و با همکاری مجله بخارا و مجله صنوبر میزبان جمعی از اساتید دانشگاه، هنرمندان، نویسندگان، فعالان و علاقه‌مندان به محیط زیست و جمعی از دوستداران فرهنگ و طبیعت بود.

نقش نهادهای مدنی در حفاظت از سرمایه‌های طبیعی و فرهنگی ایران

مقصود فراستخواه،جامعه‌شناس و استاد برنامه‌ریزی توسعه آموزش عالی در مؤسسه پژوهش و برنامه‌ریزی آموزش عالی، اولین سخنران این برنامه بود.

فراستخواه در ابتدای کلامش عنوان کرد: ایران سرزمین بزرگی است؛ فلاتی پهناور با تمدنی عظیم. اما این سرزمین، به دلیل موقعیت جغرافیایی و شرایط اقلیمی خاصی که داشته، همواره سرزمینی پرحادثه و پرمخاطره بوده است. با وجود همه این بلایا و مخاطرات، همواره نیروهایی وجود داشته‌اند که همچون بلاگردان، از این سرزمین محافظت کرده‌اند.

من گاهی فکر می‌کنم که اگر این سرزمین و تمدن عظیم آن را از منظر معنایی و معرفتی بررسی کنیم، چه چیزی در پسِ تداوم حیات آن وجود دارد؟ به نظرم، استعدادهای انسانی و ظرفیت‌های معنایی و معرفتی این سرزمین، خود یکی از مهم‌ترین عوامل محافظت از آن بوده‌اند.

وی ادامه داد: نهادهای اجتماعی، سازمان‌های مردم‌نهاد، نهادهای محله‌ای و مدنی و همچنین نخبگان معمولی، یکی دیگر از بلاگردان‌های این مملکت هستند. آن‌ها تلاش می‌کنند به تمدن ایرانی وفادار بمانند و از سرمایه‌های فرهنگی، اجتماعی و طبیعی این سرزمین محافظت کنند.

گاهی یک فرد، با صور خیال و اندیشه‌ای که در ذهن دارد، به همراه دوستانش می‌تواند به یک نهاد تبدیل شود. افرادی که سال‌ها و سال‌ها تلاش می‌کنند و چیزی شبیه به «بخارا» را می‌سازند. این‌ها سرمایه‌های اجتماعی و فرهنگی این سرزمین هستند.

فراستخواه همچنین گفت: این نهادها برای جلوگیری از زوال زیست‌بوم این سرزمین، حفاظت از خاک و طبیعت و جلوگیری از مرگ مادر زمین تلاش می‌کنند. این نهادها اجازه نمی‌دهند طبیعت و زندگی در این سرزمین به خاموشی و نابودی کشیده شود.

ستایش طرح «بانی جنگل»؛ طبیعت، آموزگار جوامع انسانی

وی افزود: در مباحث محیط زیستی گذشته، بیشتر بحث بر سر حفظ محیط زیست بود؛ اما امروز این نگاه تغییر کرده است. اکنون باید بدانیم که طبیعت فقط چیزی نیست که از آن محافظت کنیم، بلکه باید از آن یاد بگیریم. ما برای سکونت و ادامه زندگی در این سرزمین، باید دانش طبیعت را بشناسیم و از آن بیاموزیم.

جنگل یک اجتماع است و اجتماع انسانی باید از جنگل یاد بگیرد و در عین حال از آن محافظت کند.

در این رویکرد، ما باید از محیط زیست بیاموزیم و دانشی را که در دل این زیست‌بوم وجود دارد، بشناسیم. سنت‌های معنوی عظیمی نیز در فرهنگ ما برای چنین نگاهی به طبیعت وجود دارد.

در طبیعت، نوعی دانش، اشراق و آگاهی وجود دارد. ما باید بتوانیم از این دانش در کنار دانش دانشگاهی استفاده کنیم.

طبیعت در طول سه‌ونیم میلیارد سال توانسته است خود را حفظ کند. در این فرایند، نیروهای خلاق و سازوکارهای پیچیده‌ای وجود داشته‌اند که امکان تداوم حیات را فراهم کرده‌اند.

در طبیعت، نوعی هوشمندی وجود دارد؛ برای مثال، اتمسفر زمین به شکلی عمل می‌کند که گرما از حد معینی فراتر نرود و زمین در اثر افزایش بیش از اندازه دما، امکان زیست را از دست ندهد.

در طبیعت ویژگی‌هایی وجود دارد که به‌جای دنبال کردن یک مسیر مبتنی بر زیان و تخریب، به حفظ تعادل و تداوم حیات کمک می‌کنند.

نکته مهم این است که طبیعت را نه صرفاً با یک پروژه بزرگ، بلکه با مجموعه‌ای از فعالیت‌های کوچک و پراکنده می‌توان حفظ کرد. در طبیعت، فعالیت‌های کوچک و به‌هم‌پیوسته‌ای وجود دارند که هرکدام سهمی در حفظ کل نظام زیستی ایفا می‌کنند.

برای مثال، فرایندهایی مانند تبخیر و تعریق، هرکدام بخشی از چرخه‌های طبیعی هستند. هر یک از این اجزا، هرچند کوچک به نظر برسند، در کنار یکدیگر به حفظ طبیعت و تداوم حیات کمک می‌کنند.

همین فعالیت‌های کوچک، در کنار یکدیگر، نوعی شعور و هوشمندی کیهانی را شکل می‌دهند که طبیعت را زنده نگه می‌دارد.

پیوند دانش طبیعت و دانش دانشگاهی

فراستخواه ادامه داد: هر دانشمندی برای اینکه بتواند به شناخت علمی دست پیدا کند، به یک ذخیره دانشی نیاز دارد؛ ذخیره‌ای که بر اساس آن بتواند مسیر پژوهش‌های علمی خود را دنبال کند و به اکتشافات جدید برسد.

در نتیجه، ما هم باید بدانیم دانشی که در دانشگاه‌ها و برنامه‌های علمی خود دنبال می‌کنیم، پیش از این در دل طبیعت و خاک این سرزمین وجود داشته و طی سالیان طولانی نهادینه شده است.

باید بتوانیم این دانش نهفته در طبیعت را کشف کنیم و آن را با دانش دانشگاهی پیوند بزنیم.

وی گفت: نکته جالب این است که گفته می‌شود حدود ۸۰ درصد دانشمندانی که در طول تاریخ علم داشته‌ایم، اکنون زنده هستند. بخش بزرگی از مقالات، اختراعات و اکتشافات علمی نیز به دوره جدید تعلق دارد.

این موضوع نشان می‌دهد که دانش بشری با سرعت بسیار زیادی در حال رشد و گسترش است.

کسب‌وکارهای اجتماعی؛ راهکاری برای تبدیل چالش‌ها به فرصت

آمال موسوی، مدیر توسعه‌ی کارآفرینی اجتماعی و توسعه‌ی پایدار، دیگر سخنران این نشست بود که سخنان خود را با توضیحی درباره حوزه‌ی کاری سال‌های اخیر خود آغاز کرد. موسوی عنوان کرد که در سال‌های اخیر تمرکز خود را بر کسب‌وکارهای اجتماعی گذاشته است.

وی با اشاره به سابقه ۲۶ ساله‌ی خود در صنعت، علت این انتخاب را تجربه‌ی زیسته‌ی خود در محیط‌های کارگری و کارخانه‌ای دانست و گفت: «در این محیط‌ها بوده‌ام و توانسته‌ام با زندگی افرادی که در این حوزه‌ها کار می‌کنند،از نزدیک آشنا شوم. چالش‌های زیادی از جمله نگاه ابزاری به انسان و نبودِ ملاحظات اخلاقی در محیط کار را لمس کردم و تلاش کردم در این حوزه‌ها برای آن‌ها کاری انجام دهم.»

موسوی با اشاره به پیشینه کسب‌وکارهای اجتماعی در جهان، افزود: پروفسور محمد یونس، که در دنیا به عنوان پدر کسب‌وکارهای اجتماعی شناخته می‌شود، الگوی بسیار خوبی را در این زمینه پیاده‌سازی کرده است. وی بنیان‌گذار بانک «گرامی» یا همان بانک فقرا در بنگلادش است که در کاهش فقر و بیکاری بسیار تأثیرگذار بود.

وی ادامه داد: مدل کسب‌وکارهای اجتماعی راهکاری است که تقریباً تمام دنیا برای حل معضلات به آن رسیده است؛ یعنی برای حل مشکلات، نیاز نیست لزوماً به خیابان‌ها رفت. همین که بتوانیم کسب‌وکاری راه اندازی کنیم که به پایداری برسد، می‌تواند تغییرات لازم را ایجاد کند.

موسوی با ارائه آماری افزود: در دنیا حدود ۱۰ میلیون کسب‌وکار اجتماعی وجود دارد که تأثیر زیادی دارند. درآمد آن‌ها حدود ۲ تریلیون دلار است که در واقع گردش مالی و سودآوری آن‌ها از کل صنعت پوشاک در دنیا بالاتر است؛ این یعنی نقش مؤثری در اقتصاد دارند. همچنین میلیون‌ها نفر در این حوزه فعالیت می‌کنند که نیمی از این کسب‌وکارها توسط زنان اداره می‌شود. این مدل توانسته است برای ۲۰۰ میلیون نفر آب آشامیدنی سالم و برای ۵۰۰ میلیون نفر دسترسی به خدمات بهداشتی فراهم کند و ۱۰۰ میلیون نفر را از فقر مطلق خارج کند.

وی در پایان گفت: ما در کشوری زندگی می‌کنیم که چالش‌های بسیاری دارد. دعوت می‌کنم به جای اینکه از «سرزمین فقدان» سخن بگوییم، در «سرزمین امکان» باشیم و چالش‌ها را به فرصت‌هایی تبدیل کنیم که علاوه بر رسیدن به پایداری مالی، بر گردش اقتصادی نیز تأثیرگذار باشند.

همچنین در بخشی از این برنامه، گروه کُر «شهر باران» به رهبری مصطفی گلشن ماسوله، چندین قطعه اجرا کردند.

از ۱۵ سال پیگیری تا شکل‌گیری پروژه «بانی جنگل»

نسرین امینیان، رئیس هیئت‌مدیره مؤسسه «سبزکاران بالان»، در بخشی از این برنامه با اشاره به سوابق این مؤسسه گفت: مؤسسه سبزکاران بالان فعالیت خود را از سال ۱۳۹۶ آغاز کرد و در این مدت فعالیت‌های گسترده‌ای در این حوزه انجام داده است. امروز نیز در جریان رونمایی از کتاب «بانی جنگل» گرد هم آمده‌ایم.

وی با اشاره به روند دشوار شکل‌گیری این پروژه افزود: پس از ۱۵ سال پیگیری طرح «درختانی برای آینده»، ۲۴ ماه ممارست و برگزاری ۴۱ جلسه، سرانجام پروژه «بانی جنگل» در ۲۰ آبان ۱۳۹۹ به امضا رسید. اگرچه در آن سال‌ها همزمان با بحران‌های مختلف، همه‌گیری کرونا و تنش‌های جهانی، مسیر دشوار شد، اما ما باور داشتیم که آینده اتفاقی نیست؛ بلکه باید برای ساختن آن جنگید و تلاش کرد.

نسرین امینیان با اشاره به فعالیت‌های مؤسسه سبزکاران بالا در دوران کرونا، از نقش حمایتی این مجموعه در بحران‌ها سخن گفت و افزود: در آن روزها، تمرکز ما تنها بر حفاظت از جنگل نبود؛ ما در کنار گروه‌های دیگر، در تأمین تجهیزات بهداشتی، خرید دستگاه‌های اکسیژن‌رسانی و همچنین در کنار خانواده‌های سوگوار ماندیم.

جنگل لیشک؛ پیوند عاطفی انسان و طبیعت

وی با نگاهی عمیق به پیوند انسان و طبیعت گفت: هرگاه بارِ غم‌ها بر ما سنگینی می‌کرد، برای تسکین خود به جنگل لیشک پناه می‌بردیم و از اندوهمان با گیاهان و درختان سخن می‌گفتیم تا از صبوری درختان، آرامش بگیریم.

امینیان در ادامه با تبیین فلسفه کتاب «بانی جنگل» اظهار داشت: در این پروژه، هدف این نبود که همه از یک نقطه یا با یک نگاه آغاز کنیم؛ بلکه جامعه محلی، جنگلبانان، پژوهشگران، مدیران و داوطلبان، هر یک از زاویه دید خود و با توجه به ظرفیت‌های خود به جنگل نگریستند. ما به دنبال یافتن مسیری مشترک در میان تفاوت‌ها بودیم. وی در پایان تأکید کرد: جنگل به ما آموخت که هیچ نسخه‌ای، اگر از دل خودِ آن سرزمین برنیاید، ماندگار نخواهد بود.

جنگلداری اجتماعی؛ مسئولیت همگانی در حفاظت از جنگل

وی با تأکید بر مسئولیت همگانی در حفاظت از آب، خاک و پایداری سرزمین گفت: برای ماندن جنگل، باید اجازه داد چرخه طبیعت ادامه یابد؛ همان‌گونه که گربه وحشی هرکانی با فرزندانش در جنگل بازی می‌کند، گرازها خاک را می‌آمیزند و قرقاول رنگ‌های خود را بر پهنه جنگل می‌پاشد. وی در پایان با بیانی شاعرانه افزود: باید جوامع عاشق شوند تا خاک نیز از رنج و درد، پالایش شود.

در پایان این برنامه از کتاب «حرکت در جهت مخالف» نوشته نسرین امینیان، هلاله ناطقه، گوهر یوسف زاده، محدثه کریمی نژاد، فاطمه ارمک، محمد مه رو و نسیم طواف زاده رونمایی شد.