اختصاصی کلانشهر:  رشت بیش از ۱۱۰ سال است که با سینما آشناست؛ شهری که زمانی سینماهای متعددش در نقاط مختلف آن فعال بودند و صف‌های طولانی مردم برای تماشای فیلم، بخشی از زندگی فرهنگی و اجتماعی شهر محسوب می‌شد.

اما حالا، با تعطیلی سینما ۲۲ بهمن سبزه میدان، یکی از شناخته شده‌ترین و بزرگ‌ترین سینماهای رشت و گیلان، وضعیت سینمایی این شهر بار دیگر به موضوعی جدی تبدیل شده است.

رشت اکنون یک مجموعه سینمایی فعال دارد؛ سینما سپیدرود با دو سالن ۲۷۶ و ۱۴۷ صندلی. یعنی مجموع ظرفیت اسمی سالن‌های فعال شهر به ۴۲۳ صندلی می‌رسد؛ ظرفیتی که با جایگاه رشت به عنوان مرکز استان، جمعیت شناور روزانه، مراجعه مردم شهرها و روستاهای گیلان و حضور گردشگران، تناسب چندانی ندارد.

آغاز داستان از یک قرن پیش

داستان سینما در رشت از کجا آغاز شد؟

تاریخ سینما در رشت حتی از تاریخ بسیاری از سالن‌های معروف سینمایی ایران قدیمی‌تر است. حدود سال ۱۲۹۰ خورشیدی، پیش از آنکه شهر صاحب سالن سینمای مستقل شود، آلوش بیک، از مهاجران قفقازی ساکن رشت، در سالن اجتماعات فرهنگ، واقع در ضلع شمال غربی سبزه میدان، محدوده‌ای که امروز ساختمان تامین اجتماعی و پارکینگ ایران قرار دارد، هفته‌ای یک بار فیلم نمایش می‌داد.

پنج سال بعد، در سال ۱۲۹۵، کریشا مایاک نخستین سینمای رشت را با نام «سینما فرهنگ» در همین محل افتتاح کرد. این سینما در جریان تحولات و درگیری‌های سال‌های آغازین نهضت جنگل و حضور نظامی انگلیسی‌ها در گیلان توسط آنها دچار آتش سوزی شد؛ در برخی روایت‌های تاریخی سال ۱۲۹۶ برای این حادثه ذکر شده است.

سینما پس از آن با نام «خورشید» فعالیت خود را از سر گرفت و در سال ۱۳۰۳ نام آن به «سینما ایران» تغییر یافت. این سینما نزدیک به نیم قرن در زندگی فرهنگی مردم رشت حضور داشت و از نخستین مکان‌های شکل گیری خاطرات سینمایی مردم شهر بود؛ اما سرانجام فرجامی خوش نداشت و محل آن امروز در محدوده پارکینگ کنار ساختمان تامین اجتماعی سبزه میدان قرار دارد.

مایاک؛ سینمایی که هنوز زنده است

پیش از سال ۱۳۲۰، دومین سینمای مهم رشت با نام مایاک در ابتدای خیابان نوساز «شاه»، یعنی خیابان علم الهدی فعلی و مشرف به میدان شهرداری ساخته شد.

مایاک بعدها نام‌های دیده بان و سهیلا را به خود گرفت و سرانجام به سینما سپیدرود تبدیل شد.

در واقع، سپیدرود امروز یکی از معدود حلقه‌های زنده زنجیره تاریخی سینمای رشت است؛ سینمایی که با وجود تغییرات متعدد، تعطیلی‌های مقطعی و بازسازی، همچنان به نمایش فیلم ادامه می‌دهد.

البته سپیدرود امروز با سینمای بزرگ گذشته تفاوت زیادی دارد. این مجموعه که زمانی حدود ۸۰۰ صندلی داشت، در بازسازی اوایل دهه ۱۳۸۰ به دو سالن تبدیل شد و اکنون سالن نخست ۲۷۶ صندلی و سالن دوم ۱۴۷ صندلی دارد؛ در مجموع ۴۲۳ صندلی.

سیروس؛ از کافه رستوران تا سینما انقلاب

یکی دیگر از سینماهای قدیمی رشت سینما سیروس بود.

بر اساس روایت‌های تاریخی، کافه رستوران «لقانطه فرد» در ابتدای خیابان نوساز سپه که بعدها پهلوی نامیده شد و اکنون نام امام خمینی را بر خود دارد، فعالیت خود را آغاز کرد، این سینما با تغییر کاربری به سینما تبدیل شد و نام سیروس گرفت.

این سینما بعدها کوروش و پس از انقلاب اسلامی در سال ۱۳۵۷ «انقلاب» نامیده شد.

سینما انقلاب سال هاست تعطیل است و ساختمان آن نیز وضعیت مناسبی ندارد. در سال‌های گذشته بارها درباره آینده آن و ایجاد یک مجموعه فرهنگی ـ تجاری در این محل صحبت شده، اما این سینما همچنان از چرخه فعالیت سینمایی خارج است.

به این ترتیب، یکی دیگر از سینماهای قدیمی رشت که زمانی در قلب شهر قرار داشت، به جای آنکه به یک مرکز فعال فرهنگی تبدیل شود، سال هاست بلاتکلیف مانده است.

جهان نما؛ سینمایی که زیر برف از میان رفت

در دهه ۱۳۲۰، در محدوده جنب شهرداری، سینمایی با نام جهان نما فعالیت داشت که بعدها نام‌های هما، سپه و شرق را به خود گرفت.

این سینما سرنوشتی متفاوت داشت. در زمستان سخت سال ۱۳۲۸، معروف به «پیله برف»، ساختمان سینما شرق زیر فشار برف فرو ریخت و شهرداری وقت، محل آن را به شرکت مخابرات واگذار کرد.

دهه ۱۳۳۰؛ روزگار رونق سینما در رشت

دهه ۱۳۳۰ را می‌توان یکی از دوره‌های رونق سینما در رشت دانست.

سینما سعدی در سال ۱۳۳۵ در خیابان پهلوی سابق، یعنی خیابان امام خمینی فعلی، فعالیت خود را آغاز کرد.

یک سال بعد، در سال ۱۳۳۶، سینما خیام بعد از میدان زرجوب و ابتدای جاده لاهیجان بنا شد. روبه روی پارکی که در دوره‌ای «ولیعهد» و بعدها «ولیعصر» نامیده شد.

خیام بعدها نام‌های دیانا و قصر زرین را به خود گرفت.

این سینما نیز سرانجام از چرخه نمایش فیلم خارج شد و دیگر اثری از آن سینمای قدیمی در حیات سینمایی امروز رشت باقی نمانده است.

در همین دوره، سینما آسیا نیز در ابتدای خیابان شاه سابق، یعنی علم الهدی فعلی، شکل گرفت و بعدها با نام سینما میرزاکوچک شناخته شد.

این سینما برخلاف بسیاری از سالن‌های هم نسل خود همچنان پابرجاست، اما سال هاست تعطیل است و با وجود ظرفیت ۷۵۰ صندلی، در شمار سینماهای فعال فعلی رشت قرار ندارد.

روزگار صف‌های طولانی

نسل‌های قدیمی رشت هنوز خاطره صف‌های طولانی مقابل سینماهای شهر را به یاد دارند.

در کنار مردم رشت، برخی ساکنان شهرها و روستاهای استان گیلان هم برای دیدن فیلم به مرکز استان می‌آمدند. مخاطبان با قهرمانان فیلم‌ها می‌خندیدند، گریه می‌کردند و درباره آنها حرف می‌زدند.

این خاطرات نشان می‌دهد که رشت همواره شهری فرهنگ دوست و اصلاحا دارای مردمانی «سینمارو» بوده و کاهش تعداد سالن‌های سینما را نمی‌توان صرفاً به بی‌علاقه شدن مردم به سینما نسبت داد.

مولن روژ؛ ابتدای خیابان سعدی

در سال ۱۳۴۲، سینمای مولن روژ در کوچه گاراژ تی بی‌تی، ابتدای خیابان سعدی، آغاز به کار کرد.

مولن روژ نیز مانند بسیاری از سینماهای رشت دوام نیاورد و سرانجام از چرخه سینمای شهر خارج شد.

سال ۱۳۲۴ در ابتدای خیابان سعدی ساختمانی با نام تماشاخانه گیلان تأسیس شد که یکی از مراکز مهم تئاتر رشت بود. بعدها در همان محدوده سینما نیاگارا شکل گرفت که با نام آبشار نیز شناخته شد.



آبشار هم سالیان طولانی است که از چرخه فعالیت خارج شده است.

۲۲ بهمن؛ سینمایی که بخشی از حافظه شهر بود

نوروز سال ۱۳۴۵، سینما رادیوسیتی در سبزه میدان رشت افتتاح شد.

این سینما در ابتدا مخاطبان علاقه مند به فیلم‌های متفاوت‌تر و آثار سینمایی روز را هدف قرار می‌داد و در سال‌های بعد با نام‌های شهر طلایی و سپس ۲۲ بهمن شناخته شد.

۲۲ بهمن به مرور به بزرگ‌ترین سینمای رشت و گیلان تبدیل شد و حدود ۸۵۰ صندلی داشت. اما اهمیت آن فقط در تعداد صندلی‌ها نبود.

۲۲ بهمن سبزه میدان بخشی از حافظه تاریخی رشت بود.

برای چند نسل از مردم شهر، این سینما فقط یک سالن نمایش نبود؛ جایی بود که قرارهای خانوادگی و دوستانه شکل می‌گرفت، فیلم‌های مهم دیده می‌شد و خاطرات چند نسل در آن ساخته شد. حالا همین سینما تعطیل شده است.

مدیر سینما علت توقف فعالیت را اختلاف حقوقی میان وارث و مالکان فعلی و حکم مرجع قضایی اعلام کرده و ابراز امیدواری کرده است که تا صدور رأی نهایی، امکان ادامه فعالیت سینما فراهم شود. همچنین نسبت به خطر تعطیلی طولانی مدت یا تغییر کاربری آن هشدار داده شده است.

سالار؛ آخرین سینمای ساخته شده در این روایت

آخرین سینمای این دوره از تاریخ سینمای رشت، سینما سالار بود که در سال ۱۳۵۰ در خیابان امام خمینی فعلی و نزدیک دهانه میدان بزرگ افتتاح شد.

این سینما نیز عمر چندانی نداشت و در سال ۱۳۵۹ تعطیل شد.

ساختمان سینما بعداً به پاساژ سالار تبدیل شد و نام سینما، به شکل دیگری، در همان محل باقی ماند.

سالار یکی از روشن‌ترین نمونه‌های تغییر کاربری سینماهای رشت است؛ ساختمانی که زمانی محل تماشای فیلم بود و امروز کاربری تجاری دارد.

از سینما تا پارکینگ، پاساژ و ساختمان متروکه

اگر تاریخ سینماهای رشت را کنار هم بگذاریم، تصویر قابل تاملی شکل می‌گیرد:

سینما ایران که زمانی در قلب سبزه میدان قرار داشت، امروز محل پارک خودرو است.

سینما شرق بر اثر حادثه برف از میان رفت و محل آن به مخابرات و سپس کاربری‌های دیگر تبدیل شد.

سینما خیام/قصر زرین دیگر سینما نیست.

سینما سعدی تعطیل شده است.

سینما سیروس/کوروش/انقلاب سال هاست تعطیل و بلاتکلیف است.

سینما سالار به پاساژ تبدیل شده است.

سینما آبشار که خود پیشینه‌ای تئاتری داشت، دیگر سالن سینمای فعال نیست.

و سینما میرزاکوچک نیز با وجود ظرفیت ۷۵۰ صندلی، سال هاست تعطیل است.

و اکنون ۲۲ بهمن نیز تعطیل شده است.

در میان این تاریخ طولانی، سپیدرود تنها مجموعه‌ای است که همچنان چراغ سینما را در رشت روشن نگه داشته است.

رشت امروز چند صندلی سینما دارد؟

پس از تعطیلی ۲۲ بهمن، اگر ظرفیت‌های تأییدشده را کنار هم بگذاریم:

سینما سپیدرود، سالن یک: ۲۷۶ صندلی

سینما سپیدرود، سالن دو: ۱۴۷ صندلی

مجموع: ۴۲۳ صندلی در دو سالن

سینما میرزاکوچک با ظرفیت ۷۵۰ صندلی، به دلیل تعطیلی، در شمار ظرفیت فعال فعلی شهر قرار نمی‌گیرد.

این عدد در حالی اهمیت پیدا می‌کند که ۲۲ بهمن به تنهایی حدود ۸۵۰ صندلی داشت و اکنون از مدار خارج شده است.

بنابراین حتی اگر ۲۲ بهمن دوباره فعالیت خود را آغاز کند، مسئله کمبود سالن‌های استاندارد در رشت همچنان پابرجاست.

شهری که فقط جمعیت خودش را ندارد

رشت را نمی‌توان فقط بر اساس جمعیت رسمی ساکنان آن برای سنجش نیازهای فرهنگی ارزیابی کرد.

این شهر مرکز استان گیلان و مادرشهر منطقه است و هر روز پذیرای جمعیت قابل توجهی از شهرهای اطراف است. مطالعات شهری، جمعیت شناور روزانه رشت را بیش از یک میلیون نفر برآورد کرده‌اند و در تعطیلات و دوره‌های گردشگری، شمار افراد حاضر در شهر می‌تواند بسیار بیشتر شود.

بخش مهمی از این جمعیت را شهروندانی تشکیل می‌دهند که از شهرها و روستاهای دیگر گیلان برای کار، تحصیل، خرید، درمان و استفاده از امکانات فرهنگی به رشت می‌آیند.

این موضوع زمانی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند که بدانیم بسیاری از شهرهای گیلان یا اصلاً سالن سینمای فعال ندارند، یا سالن هایی دارند که امکان اکران منظم فیلم‌های روز در آنها محدود است.

بنابراین سینماهای رشت فقط به مردم ساکن این شهر خدمات نمی‌دهند.

مخاطب سینمای رشت، بخش قابل توجهی از جمعیت گیلان است.

در کنار آن، گردشگران نیز نباید از این معادله حذف شوند. گیلان در تعطیلات و فصل‌های گردشگری پذیرای جمعیت بزرگی از مسافران است و رشت به عنوان مرکز استان، یکی از مقصدهای اصلی این جریان است. برای نمونه، تنها در یکی از تعطیلات سال ۱۴۰۵ اعلام شد که حدود یک میلیون و ۴۰۰ هزار گردشگر به گیلان سفر کرده‌اند.

مشکل رشت فقط تعداد صندلی نیست

البته مسئله سینمای رشت فقط کمبود عددی سالن و صندلی نیست.

کیفیت سالن، سیستم صوتی و تصویری، فضای انتظار، دسترسی، پارکینگ، تنوع فیلم‌ها و امکان اکران منظم آثار روز نیز اهمیت دارد.

حتی سینما ۲۲ بهمن سبزه میدان که زمانی بزرگ‌ترین سینمای رشت بود، سال‌ها از نظر کیفیت فضا و امکانات با استانداردهای مطلوب فاصله داشت و بسیاری از مخاطبان نه به دلیل مناسب بودن شرایط، بلکه به دلیل کمبود گزینه‌های دیگر به آن مراجعه می‌کردند.

سپیدرود نیز اگرچه پس از بازسازی دارای دو سالن شده، اما سالن‌های آن از نظر ظرفیت و امکانات با پردیس‌های مدرن سینمایی پایتخت قابل مقایسه نیستند.

از سوی دیگر، تبدیل یک سالن بزرگ به چند سالن کوچک، اگرچه از نظر تعداد سانس و تنوع اکران می‌تواند مزیت داشته باشد، اما به معنای افزایش واقعی ظرفیت فرهنگی شهر نیست.

مسئله، کمبود مخاطب نیست

شاید مهم‌ترین پرسش این باشد: آیا مردم رشت دیگر سینما نمی‌روند؟

شواهد مربوط به استقبال از فیلم‌ها پاسخ ساده‌ای به این پرسش نمی‌دهد. حتی مدیر سینما ۲۲ بهمن گفته است که این سینما تا روزهای پیش از تعطیلی فروش خوبی داشته و فیلم‌های در حال اکران با استقبال مردم مواجه بوده‌اند.

پس مسئله را نمی‌توان فقط با کاهش علاقه مردم به سینما توضیح داد.

مسئله اصلی، کاهش زیرساخت سینمایی در شهری با چنین پیشینه فرهنگی و چنین جمعیت شناوری است.

رشت شهری است که بیش از یک قرن پیش سینما داشته؛ شهری که مردمش زمانی برای فیلم‌ها صف می‌کشیدند، شهری که در آن تئاتر و سینما در کنار هم رشد کردند و بخشی از فرهنگ عمومی شهر شدند.

اما امروز، از آن همه سالن و نام، تنها دو سالن در یک مجموعه باقی مانده و یکی از مهم‌ترین سینماهای قدیمی شهر، میرزاکوچک، نیز سال هاست تعطیل است.

بازگشت به آینده؛ رشت چند سینمای جدید نیاز دارد؟

تعطیلی ۲۲ بهمن شاید یک هشدار جدی باشد؛ هشداری درباره اینکه اگر برای حفظ و توسعه زیرساخت‌های فرهنگی رشت تصمیم جدی گرفته نشود، شهری با این سابقه تاریخی ممکن است بیش از پیش از امکانات فرهنگی محروم شود.

سینما انقلاب سال هاست در انتظار تعیین تکلیف است.

۲۲ بهمن اکنون با یک پرونده حقوقی روبه روست.

سینماهای قدیمی یکی پس از دیگری تغییر کاربری داده‌اند.

و در بسیاری از شهرهای گیلان نیز دسترسی به اکران منظم فیلم‌های روز همچنان محدود است.

رشت به جای آنکه تنها نگران حفظ چند سالن قدیمی باشد، نیازمند ساخت سینماهای جدید، استاندارد و چندسالنه است؛ سینماهایی که بتوانند پاسخگوی مردم خود شهر، جمعیت شناور استان و گردشگران باشند.

رشت؛ شهری با ۱۱۰ سال سینما، اما امروز در انتظار سالن

داستان سینمای رشت از یک سالن کوچک در سبزه میدان آغاز شد؛ از سینما فرهنگ در سال ۱۲۹۵.

بعد مایاک، سیروس، جهان نما، سعدی، خیام، آسیا، مولن روژ، نیاگارا، آبشار، رادیوسیتی، سالار و ده‌ها نام و خاطره دیگر به تاریخ شهر اضافه شدند.

برخی سوختند، برخی فرو ریختند، برخی به پارکینگ و پاساژ تبدیل شدند، برخی متروکه شدند و برخی تغییر نام دادند.

سپیدرود سرپا ماند؛ میرزاکوچک باقی ماند اما تعطیل شد؛ و ۲۲ بهمن تا همین روزهای اخیر سرپا بود.

اما اکنون سینما ۲۲ بهمن نیز تعطیل شده است و این شاید تلخ‌ترین تصویر از وضعیت امروز سینمای رشت باشد: شهری که حدود ۱۱۰ سال پیش صاحب سینما شد، امروز تنها یک مجموعه سینمایی فعال با دو سالن و مجموع ۴۲۳ صندلی دارد؛ و بزرگ‌ترین و خاطره انگیزترین سینمایش، ۲۲ بهمن سبزه میدان، فعلاً تعطیل است.

رشت شاید بیش از هر زمان دیگری به احیای سینماهایش نیاز داشته باشد؛ نه فقط برای سرگرمی، بلکه برای اینکه یکی از قدیمی‌ترین و مهم‌ترین بخش‌های هویت فرهنگی شهر دوباره جان بگیرد.