آهن‌پچان؛ ردپای یک شهرک صنعتی باستانی در جنگل‌های شرق گیلان

اختصاصی کلانشهر: میثم نوائیان(باستان‌شناس)-نیما فریدمجتهدی(گیلان‌شناس)- منطقه آهن پچان در موقعیت جغرافیایی 39/54/36 شمالی 27/33/50 شرقی و ارتفاع‌ 1070 از سطح آب‌های آزاد  قرار دارد و روی یال کوهستانی مرزی بین گیلان و مازندران قرار دارد. منطقه‌ای که می‌تواند انقلابی در مورد پیشه فلزکاری آهن آن در گیلان و مازندران باشد. در این منطقه گورهای 4 چینه سنگی هزاره‌ی اول در مسیر جنگل با وسعتی در حدود یک هکتار وجود دارد. نام این منطقه در میان افراد بومی به نام «شهرستان» شناخته شده‌است. اطلاقِ نام شهرستان برای یک منطقه‌ی جنگلی که امروزه خالی از سکنه است جالب و تأمل‌برانگیز و نشان‌دهنده وجود آبادی در روزگار گذشته در این مکان است چرا که نام شهرستان، مأخوذ از شارستان به مفهوم شهر و آبادی است. شکسته‌های سفال به رنگ‌های خاکستری، قهوه‌ای، سیاه در داخل و اطراف گور دیده می‌شد که از نوع سفال‌های هزاره و تاریخی است. خاک منطقه دارای سیاهی خاص است که در نگاهِ اول به چشم می‌آید. وسعتِ منطقه «آهن پچان» (در زبان محلی به پختن و محل پخت و پز، پچان می‌گویند و آهن پُچان یعنی جایی‌که آهن را می‌پزند). حدود 4تا 3 هکتار است که تماماً با سرباره‌های آهن پوشانده شده‌است. در قسمتِ بالای این منطقه، یک معدن بزرگ زغال سنگ وجود دارد. در منطقه بین آهن‌پچان در  سرِسی (نام محلی است در مسیر جاده قدیم مالرو جلگه به کوه چابکسر و رامسر به جؤرده) سنگ‌های معدنی آهن‌دار نیز اکنون وجود دارد.

از معدن تا کوره‌های ذوب آهن

 در منطقه آهن پُچان تمامی شرایط لازم و مناسب برای ایجاد یک مرکز ریخته‌گری آهن وجود داشت و به‌خاطرِ اینکه حمل‌و‌نقل سنگ‌های آهن و زغال سنگ برای دوران باستان بسیار مشکل بوده‌است به همین خاطر مردم به نزدیکی معادن می‌رفتند و دهکده‌های صنعتی در کنار معادن ایجاد می‌کردند و تا زمانی که به صرفه بوده و می‌توانستند از معدن استفاده بهینه بکنند در همانجا می‌بودند و بعد از اتمام رگه‌های سطحی و یا سخت‌ترشدن کارِ معدن، از این دهکده‌های صنعتی مهاجرت می‌کردند. 

این منطقه به‌دلیلِ فراوانی جنگل‌های انبوه که منبع سوختی بسیار خوبی بود و از همه مهم‌تر سنگ آهن و زغال سنگ که به مقدار زیاد وجود داشته است، از وضعیت مناسب برخوردار بوده‌است. از‌سویی‌دیگر به‌خاطرِ ارتفاع زیاد، شرایطِ مناسبی جهت احتراق بیشتر کوره‌ها وجود داشته‌است. می‌دانیم که در دوران باستان وجود باد مناسب جهت بالا بردن دمای کوره یکی‌از علت‌های مکان‌یابی برای احداث کوره‌های ذوب آهن بوده‌است. با ‌توجه ‌به این شواهد و مدارک به نظر می‌رسد منطقه‌ی آهن پُچان مرکز صنعتی بوده است که به کار استخراج و ذوب فلز آهن می‌پرداختند. 

بسیاری‌از این ابزارها، جز مواردی که همچنان نیاز بر استفاده آن‌ها است، تولید نمی‌شوند. حتی آن‌ها که موردِ نیاز هستند، با‌ توجه ‌به تسخیر بازار از اجناس خارجی و یا تولیدات انبوه کارخانه‌ها، عملاً تولید نمی‌شوند. امروزه برخی‌از این تولیدات، در قالب صنایع‌دستی جهتِ تزریق به بازارهای هدف گردشگری، توسطِ برخی‌از بومیان تولید می‌شوند. در انتها تاکید می‌شود، تولید بسیاری از ابزارها و ارائه آن در این بخش، الزاماً دلیلی بر اشتغال گالش‌ها بر این حرفه‌ها نیست. این شغل‌ها در تمامی آبادی‌های کلایه‌نشین، گالش‌نشین و گیلک‌نشین وجود داشت.