اختصاصی کلانشهر: قلعه الموت روز یکشنبه چهارم مردادماه سرانجام به فهرست میراث جهانی یونسکو راه یافت؛ اما پشت این ثبت تاریخی، فقط یک رأی در اجلاس یونسکو نیست، بلکه بیش از دو دهه پژوهش، کاوش، مرمت، حفاظت و پیگیری ایستاده است؛ و در میان نام هایی که در این مسیر ماندگار شده اند، نام دکتر حمیده چوبک، باستان شناس و مدیر پیشین پایگاه میراث فرهنگی الموت، جایگاهی ویژه دارد.

پرونده «دژ الموت و استحکامات دفاعی وابسته به آن» پس از حدود ۲۵ سال فعالیت مستمر در حوزه های باستان شناسی، حفاظت و مرمت، روز یکشنبه چهارم مردادماه در چهل وهشتمین نشست کمیته میراث جهانی یونسکو در بوسان کره جنوبی بررسی و با رأی اعضای این کمیته در فهرست میراث جهانی ثبت شد. با این ثبت، الموت به سی امین اثر فرهنگی ملموس ایران در فهرست میراث جهانی یونسکو تبدیل شد.

اما برای حمیده چوبک، این اتفاق فقط ثبت یک محوطه تاریخی در فهرست یونسکو نیست؛ حاصل سال هایی است که بخش بزرگی از زندگی حرفه ای خود را در الموت و برای شناخت و حفاظت از آن سپری کرده است.

۲۵ سال زندگی با الموت

چوبک که باستان شناس و مدیر پایگاه میراث فرهنگی قلعه الموت بوده، در طول دست کم ۲۵ سال گذشته در پروژه های گسترده این مجموعه حضور داشته است؛ از کاوش های باستان شناسی و مطالعات تاریخی گرفته تا حفاظت، مرمت، مستندسازی و آماده سازی پرونده ثبت جهانی.

او پیش از برگزاری اجلاس یونسکو گفته بود که پرونده «دژ الموت و استحکامات دفاعی وابسته به آن» پس از یک ربع قرن حضور مداوم در قالب پروژه های بزرگ ملی میراث فرهنگی، با کاوش، حفاظت، مرمت و مطالعات میان رشته ای در قلمرو سرزمین الموت آماده شده است. چوبک در همان زمان تأکید کرده بود که این موفقیت حاصل همکاری مسئولان، دستگاه های مرتبط و گروه های کارشناسی و فنی در طول این ۲۵ سال است.

این مسیر فقط به آماده سازی یک پرونده برای یونسکو محدود نبود. در سال های گذشته، مستندسازی و ساماندهی قلعه، بهبود راه های دسترسی، ساماندهی روستای گازرخان، تأمین آب، ایجاد پارکینگ و انجام اقدامات حفاظتی نیز در دستور کار قرار گرفت و برای ادامه این روند، برنامه های کوتاه مدت، میان مدت و بلندمدت تدوین شد.

چوبک همچنین بارها بر این نکته تأکید کرده که کاوش باستان شناسی بدون حفاظت و مرمت نمی تواند نتیجه مطلوبی داشته باشد؛ رویکردی که نشان می دهد هدف از پژوهش در الموت تنها کشف آثار مدفون نبوده، بلکه حفظ آن ها برای آینده نیز بخشی از این مسیر طولانی بوده است.

الموت فقط یک قلعه نیست


یکی از نکات مهم پرونده ای که سرانجام در یونسکو ثبت شد، این است که «الموت» در این پرونده تنها به قلعه مشهور حسن صباح محدود نمی شود.

پرونده ثبت جهانی شامل هفت قلعه است: قلعه الموت، لمسر، نویذرشاه، شمس کلایه، شیرکوه، ایلان و قسطین لار؛ مجموعه ای از دژها که در کنار یکدیگر، ساختار مدیریتی و دفاعی سرزمین تاریخی الموت را شکل می دادند.

قلعه الموت مرکز فرمانروایی نزاریان اسماعیلی بود و قلعه لمسر، بزرگ ترین قلعه این مجموعه، جایگاه مهمی در ساختار حکومتی آن دوره داشت. قلعه نویذرشاه نیز به عنوان آخرین سنگر مقاومت در برابر حمله مغول ها شناخته می شود و از مرتفع ترین و صعب العبورترین دژهای این مجموعه است.

الموت؛ دژی بر فراز تاریخ

قلعه الموت در شمال استان قزوین، از شناخته شده ترین دژهای تاریخی ایران است که از اواخر قرن یازدهم میلادی به مرکز سیاسی، نظامی و فکری نزاریان اسماعیلی تبدیل شد. این دژ در سال ۱۲۵۶ میلادی در جریان حمله مغول سقوط کرد، اما اهمیت تاریخی آن در قرن های بعد نیز ادامه یافت.

الموت در طول قرن ها نه فقط یک دژ نظامی، بلکه بخشی از شبکه ای از استحکامات کوهستانی بود که در نقاط راهبردی رشته کوه البرز ساخته شده بودند. در پرونده ثبت جهانی یونسکو نیز قلعه الموت در کنار شش دژ دیگر شامل لمسر، نویذرشاه، شمس کلایه، قسطین لار، شیرکوه و ایلان قرار گرفته است؛ مجموعه ای که ساختار دفاعی و مدیریتی سرزمین تاریخی الموت را شکل می داد.

موقعیت طبیعی ویژه، معماری و مهندسی سازگار با کوهستان و نقش این مجموعه در تاریخ نزاریان اسماعیلی، از مهم ترین دلایلی است که به ارزش جهانی آن افزوده است. سرانجام پس از سال ها کاوش، پژوهش، حفاظت و مرمت، این مجموعه در سال ۲۰۲۶ در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شد.

به این ترتیب، آنچه یونسکو ثبت کرد، تنها یک بنای تاریخی منفرد نیست؛ بلکه مجموعه ای از استحکامات و دژهایی است که در پیوند با جغرافیای کوهستانی الموت، بخشی از یک نظام تاریخی و دفاعی گسترده را شکل داده اند.

لحظه ای که ۲۵ سال انتظار به پایان رسید

ثبت جهانی الموت، پایان یک مسیر ۲۵ ساله و در عین حال آغاز مرحله ای تازه برای این مجموعه است؛ مرحله ای که در آن حفاظت، مرمت، ساماندهی گردشگری، تکمیل زیرساخت ها و ادامه پژوهش های باستان شناسی اهمیت بیشتری پیدا می کند.

در این میان، نام حمیده چوبک با سال هایی که در پایگاه الموت و در جریان کاوش و حفاظت این محوطه گذشت، با پرونده جهانی شدن آن گره خورده است؛ باستان شناسی که بخش مهمی از زندگی حرفه ای خود را صرف کرد تا الموت نه فقط به عنوان قلعه ای افسانه ای در روایت های تاریخی، بلکه به عنوان یک مجموعه ارزشمند باستان شناختی و فرهنگی شناخته شود.

حالا الموت جهانی شده است؛ و پشت این عنوان، داستان ۲۵ سال تلاش زنی قرار دارد که سال ها برای شناخت، حفاظت و ثبت جهانی این دژ تاریخی ایستاد.