اختصاصی کلانشهر: نیما فریدمجتهدی (آب وهواشناس): امروز شانزدهم شهریورماه برابر با هفتم سپتامبر روز هوای پاک یا روز بین المللی هوای پاک آسمان های آبی است که هر سال برگزار می شود. این مناسبت در سال ۲۰۱۹ میلادی توسط مجمع عمومی ملل متحد تائید شد و هدف آن افزایش آگاهی درباره آلودگی هوا، آثار آن بر سلامت و محیط زیست و ضرورت اقدام برای کاهش آلودگی است. زمانی اهمیت روز هوای پاک برای ما آشکار می شود که براساس برآورد وضعیت جهانی هوا در سال ۲۰۲۵، در سال ۲۰۲۳ میلادی حدود ۹/۷ میلیون نفر مرگ در جهان به مواجهه با آلودگی هوا نسبت داده شده است. یعنی ۲۱۶۰۰ نفر در هر روز و ۱۵ نفر در هر دقیقه.

آلودگی هوا؛ چالشی دیرپا در ایران

فارغ از بحث جهانی در زمینه آلودگی هوا و مرگ و میر ناشی از آن در ایران نیز هوای آلوده و نبود هوای پاک یکی از چالش های دیرپا بوده است. در کشور ما علی رغم اینکه ما در ردۀ کشورهای صنتعی جهان قرار نمی گیریم، اما آمار مرگ و میر ناشی از بحران هوای آلوده کم نیست. علی رغم صنعتی نبودن کل کشور، در بخش هایی از ایران از جمله تهران و البرز، اصفهان، تبریز و مرکزی، صنعتی بودن و همچنین کاستی های مدیریتی در همراهی با جغرافیا و آب وهوای کشور، آلودگی شیمیایی و صنعتی را به عنوان یکی از مخاطرات جوی موثر تبدیل کرده است.



یکی از اثرات آلودگی هوا در جهان، مرگ و میر حدود ۵۳/۵ هزار مرگ در سال ۲۰۲۳ میلادی است. اما آلودگی هوای ایران از دو جنبه آلودگی شیمیایی و همچنین خیزش و گسیل گردوخاک، قابل تأمل است. بخشی به دلیل ذات آب وهوایی این سرزمین است، شرایط کم بارشی در فصل سرد، سیطرۀ هوای سرد در فلات به نسبه مرتفع ایران و غلبه شرایط وارونگی دمایی، سهم به سزایی در عدم تهویه مناسب عمودی و افقی هوا و افزایش غلطت آلاینده ها و در نهایت افزایش فراوانی روزهای همراه با آلودگی در شهرهای صنعتی ایران دارد.

گردوخاک؛ دومین چهره آلودگی هوای ایران

دومین جنبه آب وهوایی در خصوص آلودگی هوای ایران نیز ناشی از خصلت های جغرافیایی و آب وهوایی دارد. ویژگی بیابانی و خشک بودن بخشهای وسیعی از ایران یکی از دلایل عمده بحران گردوخاک است. کشوری در منطقه بیابانی همراه با صحرای داخلی و همچنین در محاصره اقیانوسی از بیابان های خارجی که همه ساله از جهات مختلف به کشور گردوخاک گسیل می کنند؛ شرایط را برای وقوع توفانهای ناشی از خیزش گردوخاک و شن و کاهش کیفیت هوا به ویژه در فصول گرم سال فراهم می کند.

تغییرات آب وهوایی و تشدید آلودگی

با توجه به این نکته که تغییر آب وهوا و گرمایش جهانی با تاثیری که بر آب وهوای منطقه داشته اند نقش مهمی در افزایش آلودگی هوای ایران داشته است. این مسئله اگر در همراهی با کاستی های انسانی در هر دو جنبه ذکر شده باشد، منجر به افزایش تلفات و خسارات آن در ایران می شود. به عنوان مثال بحران کمبود انرژی هرساله در فصول سرد سال، مازوت سوزی و استفاده از سوخت های آلاینده برای تولید انرژیِ موردنیاز صنعت و خودروها را اجتناب ناپذیر کرده است که می تواند موجب تشدید مشکلات ناشی از هوای ناپاک شود.

پیامدهای آلودگی فراتر از سلامت انسان

آلودگی هوا نه فقط از جنبه پزشکی و تاثیر سو بر سلامت و کیفیت هوای تنفسی برای انسان ها تاثیرگذار است؛ بلکه اثرات مخرب ثانویه آن در طیف وسیعی از عوامل تأثیرگذار روی زندگی موجودات زنده، غیرقابل انکار است.

ضرورت راهکارهای علمی و عملیاتی

آنچه مسلم است پرداختن به روش های علمی و عملیاتی برای تضعیف عوامل اصلی ایجاد و انتشار آلاینده های جوی، در شرایط فعلی آب و هوایی کشور ایران، اجتناب ناپذیر و ضروری است.