چکیده : کفش ایمنی در بسیاری از مشاغل یکی از تجهیزات ضروری برای حفاظت از پا در برابر خطراتی مانند سقوط اجسام، برخورد با مواد شیمیایی، نفوذ اجسام تیز، حرارت و برق گرفتگی است. اما طبق قانون کار، مسئولیت تأمین این وسیله بر عهده چه کسی است؟ در این مطلب بررسی می کنیم که ماده ۹۱ قانون کار و آیین نامه وسایل حفاظت فردی چه الزاماتی برای کارفرمایان در نظر گرفته اند و آیا کارگر باید شخصاً برای خرید کفش ایمنی هزینه کند یا خیر. همچنین توضیح می دهیم کارفرما در چه شرایطی موظف است کفش ایمنی متناسب با نوع فعالیت و خطرات محیط کار را به صورت رایگان در اختیار کارکنان قرار دهد و چرا انتخاب تجهیزات حفاظت فردی استاندارد اهمیت زیادی دارد.

کفش کار در قانون کار؛ آیا کارفرما موظف به تأمین کفش ایمنی است؟

کفش ایمنی در بسیاری از محیط های کاری فقط یک وسیله برای راحتی یا پوشش پا نیست، بلکه بخشی از تجهیزات حفاظت فردی محسوب می شود. در مشاغلی که احتمال سقوط اجسام، برخورد با مواد داغ و خورنده، نفوذ اجسام تیز یا برق گرفتگی وجود دارد، استفاده از کفش متناسب با خطر محیط اهمیت ویژه ای دارد. اما سؤال مهم این است که طبق قانون کار، تهیه کفش ایمنی بر عهده چه کسی است؟ بر اساس ماده ۹۱ قانون کار، کارفرمایان و مسئولان واحدهای مشمول قانون موظف اند وسایل و امکانات لازم برای حفاظت و سلامت کارگران را تهیه و در اختیار آنها قرار دهند و نحوه استفاده از این وسایل را نیز آموزش دهند. آیین نامه وسایل حفاظت فردی نیز کارفرما را مکلف می کند تجهیزات متناسب با نوع و محیط کار و مخاطرات احتمالی را به تعداد کافی و به صورت رایگان در اختیار کارگران قرار دهد. بنابراین، هر جا که بر اساس خطرات شغلی استفاده از کفش ایمنی ضروری باشد، کارفرما نمی تواند تأمین وسیله حفاظت از پا را صرفاً به عهده کارگر بگذارد. در نتیجه، اگر قصد خرید کفش ایمنی برای استفاده شخصی یا تأمین تجهیزات یک مجموعه کاری را دارید، ابتدا باید نوع خطرات محیط و استانداردهای موردنیاز را بررسی کنید تا کفشی متناسب با شرایط کار انتخاب شود.

آیا کفش ایمنی در قانون کار اجباری است؟

پاسخ این سؤال به نوع شغل و خطرات محیط کار بستگی دارد. قانون به این معنا نیست که هر فرد شاغلی، بدون توجه به نوع فعالیت، الزاماً باید یک مدل مشخص کفش ایمنی بپوشد. ملاک اصلی، خطراتی است که در محیط کار وجود دارد و بر اساس آن باید وسیله حفاظت فردی مناسب انتخاب شود. آیین نامه وسایل حفاظت فردی صراحتاً برای موقعیت های مختلف، نوع حفاظت موردنیاز پا را مشخص کرده است. برای مثال، اگر احتمال سقوط اجسام سنگین روی انگشتان پا وجود داشته باشد، استفاده از کفش یا چکمه دارای سرپنجه ایمنی ضروری است. در محیط های دارای مواد خورنده نیز کفش باید از جنس مقاوم در برابر این مواد باشد. بنابراین، الزام به استفاده از کفش ایمنی زمانی مطرح می شود که خطرات شغلی استفاده از آن را ضروری کند.

کدام ماده قانون کار درباره کفش ایمنی است؟

برای بررسی موضوع کفش کار در قانون کار باید بین خود قانون کار و آیین نامه های حفاظت فنی تفاوت قائل شد. ماده ۹۱ قانون کار، وظیفه کلی کارفرما در زمینه تأمین وسایل حفاظت و سلامت کارگران را مشخص می کند و جزئیات مربوط به انواع تجهیزات در آیین نامه های حفاظت فنی و بهداشت کار آمده است. یکی از مهم ترین اسناد در این زمینه، آیین نامه وسایل حفاظت فردی است که بر اساس ماده ۸۵ قانون کار تدوین شده و در فصل مربوط به کفش ایمنی، مواد ۴۸ تا ۵۳ را به شرایط مختلف حفاظت از پا اختصاص داده است.

ماده ۴۸ آیین نامه وسایل حفاظت فردی؛ سرپنجه ایمنی

طبق ماده ۴۸، کارگرانی که احتمال سقوط اجسام سنگین روی انگشتان پای آنها وجود دارد، باید از کفش یا چکمه دارای سرپنجه ایمنی استفاده کنند. این موضوع در مشاغلی مانند کارگاه های صنعتی، انبارها، پروژه های ساختمانی و محیط هایی که جابه جایی قطعات یا تجهیزات سنگین انجام می شود اهمیت زیادی دارد. هدف از استفاده از سرپنجه ایمنی، کاهش آسیب ناشی از برخورد یا سقوط اجسام روی قسمت جلویی پا است.

ماده ۴۹؛ کفش مناسب برای مواد خورنده

در محیط هایی که کارگر با مواد خورنده سروکار دارد، کفش معمولی نمی تواند حفاظت مناسبی ایجاد کند. طبق ماده ۴۹، این افراد باید از کفش لاستیکی یا کفشی با جنس مقاوم در برابر مواد مربوط استفاده کنند. به همین دلیل هنگام انتخاب کفش ایمنی کارگری برای صنایع شیمیایی، آزمایشگاه ها یا محیط های دارای مواد خورنده، باید مقاومت جنس کفش در برابر مواد موجود در محیط بررسی شود.

ماده ۵۰؛ کفش کار برای مواد داغ و فلزات مذاب

کار در محیط هایی مانند ریخته گری و صنایع فلزی خطرات حرارتی خاصی دارد. طبق ماده ۵۰، کفش کار افرادی که با فلزات مذاب، مواد داغ و خورنده سروکار دارند باید مقاوم باشد و طراحی آن به گونه ای باشد که از نفوذ این مواد به داخل کفش جلوگیری شود. در چنین محیطی، انتخاب کفش صرفاً بر اساس داشتن سرپنجه ایمنی کافی نیست و مقاومت کفش در برابر شرایط حرارتی و مواد مورد استفاده نیز اهمیت دارد.

ماده ۵۱؛ کفش ایمنی برای کار با برق

کفش مورد استفاده در عملیات برق شرایط متفاوتی دارد. طبق ماده ۵۱ آیین نامه وسایل حفاظت فردی، کفش مورد استفاده در عملیات برق باید نارسانا و فاقد قطعات فلزی باشد و ویژگی های مشخص شده در آیین نامه را داشته باشد. بنابراین نباید هر کفش ایمنی را برای کار برق مناسب دانست. کفش عایق برق باید متناسب با خطر الکتریکی محیط انتخاب شود و مشخصات حفاظتی آن بررسی شود.

ماده ۵۲؛ کفش در محیط های دارای خطر جرقه

در محیط هایی که احتمال ایجاد جرقه الکتریکی وجود دارد، طبق ماده ۵۲ کفش کارگران باید فاقد قطعات فلزی باشد. این الزام نشان می دهد که انتخاب کفش کار باید بر اساس ریسک واقعی محیط انجام شود و صرفاً عنوان «کفش ایمنی» روی محصول به معنی مناسب بودن آن برای تمام مشاغل نیست.

ماده ۵۳؛ حفاظت در برابر اجسام تیز و برنده

اگر احتمال نفوذ اجسام تیز و برنده به کف پا وجود داشته باشد، طبق ماده ۵۳ باید از کفش مخصوصی استفاده شود که در قسمت زیره آن ورقه مقاوم برای جلوگیری از نفوذ این اجسام وجود داشته باشد. این نوع حفاظت برای برخی کارگاه های صنعتی، ساختمانی و محیط هایی که احتمال برخورد پا با میخ، براده یا سایر اجسام تیز وجود دارد اهمیت زیادی دارد.

آیا کارفرما موظف است کفش ایمنی را رایگان در اختیار کارگر قرار دهد؟

بله، زمانی که کفش ایمنی متناسب با خطرات شغلی به عنوان وسیله حفاظت فردی موردنیاز باشد، اصل بر این است که کارفرما باید آن را تهیه و به صورت رایگان در اختیار کارگر قرار دهد. آیین نامه وسایل حفاظت فردی در ماده ۲، کارفرما را موظف کرده وسایل حفاظت فردی متناسب با نوع و محیط کار و مخاطرات احتمالی را به تعداد کافی تهیه و به صورت رایگان در اختیار کارگران قرار دهد. همچنین ماده ۹۱ قانون کار نیز مسئولیت تهیه وسایل و امکانات لازم برای حفاظت و سلامت کارگران را بر عهده کارفرما گذاشته است. بنابراین اگر نوع فعالیت به استفاده از کفش ایمنی نیاز داشته باشد، تأمین آن نباید به معنای پرداخت هزینه از جیب کارگر باشد.

وظیفه کارفرما در قبال کفش ایمنی کارگران چیست؟

تهیه کفش ایمنی تنها یکی از وظایف کارفرماست. مسئولیت کارفرما در زمینه وسایل حفاظت فردی گسترده تر است و شامل انتخاب وسیله مناسب، آموزش و نظارت نیز می شود.

شناسایی خطرات محیط کار: قبل از انتخاب کفش باید مشخص شود کارگر با چه خطراتی مواجه است؛ برای مثال سقوط اجسام، مواد شیمیایی، حرارت، برق یا اجسام تیز.

تهیه کفش متناسب با شغل: کفش باید بر اساس خطر موجود انتخاب شود. کفش دارای سرپنجه برای یک محیط ممکن است کافی باشد، اما در محیط دیگر به مقاومت شیمیایی، عایق الکتریکی یا حفاظت در برابر نفوذ اجسام تیز نیاز باشد.

تهیه به تعداد کافی: تجهیزات حفاظت فردی باید به تعداد کافی در اختیار کارگران قرار بگیرد.

آموزش نحوه استفاده: کارفرما علاوه بر تهیه وسایل، باید نحوه استفاده صحیح از تجهیزات حفاظت فردی را نیز به کارگران آموزش دهد. این موضوع مستقیماً در ماده ۹۱ قانون کار مورد تأکید قرار گرفته است.

نظارت بر استفاده صحیح: در اختیار گذاشتن کفش ایمنی به تنهایی کافی نیست. استفاده صحیح از تجهیزات و رعایت مقررات ایمنی نیز باید در محیط کار مورد نظارت قرار گیرد.

اگر کارفرما کفش ایمنی ندهد چه می شود؟

اگر در یک محیط کاری استفاده از کفش ایمنی به دلیل وجود خطرات شغلی ضروری باشد اما کارفرما تجهیزات حفاظت فردی لازم را تأمین نکند، این موضوع می تواند به عنوان عدم رعایت الزامات حفاظت فنی مطرح شود. اهمیت موضوع زمانی بیشتر می شود که به دلیل نبود تجهیزات حفاظتی، حادثه ای برای کارگر رخ دهد. البته مسئولیت قانونی هر حادثه باید با توجه به شرایط واقعی حادثه، وظایف طرفین، علت وقوع حادثه و مقررات قابل اعمال بررسی شود و نمی توان برای تمام حوادث یک حکم یکسان صادر کرد.

ماده ۹۱ قانون کار به صراحت وظیفه کارفرما در تهیه وسایل و امکانات لازم برای حفاظت و سلامت کارگران و آموزش نحوه استفاده از آنها را بیان کرده است.

آیا اگر کارگر کفش ایمنی نپوشد مسئولیت با کارفرماست؟

این موضوع را نمی توان با یک پاسخ مطلق تعیین کرد. کارفرما وظیفه دارد تجهیزات مناسب را تهیه کند، آموزش لازم را ارائه دهد و بر رعایت مقررات ایمنی نظارت کند. از طرف دیگر، کارگر نیز باید از تجهیزات حفاظت فردی استفاده کند و دستورالعمل های ایمنی را رعایت کند. بنابراین در صورت وقوع حادثه، عواملی مانند اینکه آیا کفش مناسب در اختیار کارگر قرار گرفته بود، آیا آموزش لازم انجام شده بود، آیا استفاده از آن نظارت می شد و علت مستقیم حادثه چه بوده است، اهمیت پیدا می کنند. به همین دلیل، تحویل کفش ایمنی به کارگر و ثبت مستندات مربوط به آموزش و تحویل تجهیزات برای مدیریت ایمنی کارگاه اهمیت زیادی دارد.

آیا همه کارگران باید کفش ایمنی بپوشند؟

خیر؛ نمی توان گفت هر فردی که در یک محیط کاری فعالیت می کند، بدون توجه به شرایط شغلی الزاماً به یک نوع کفش ایمنی نیاز دارد. نوع تجهیزات حفاظت فردی باید با خطرات محیط کار هماهنگ باشد. برای نمونه، کارگری که در معرض سقوط اجسام قرار دارد ممکن است به کفش دارای سرپنجه ایمنی نیاز داشته باشد، در حالی که کارگر فعال در عملیات برق به کفش متناسب با خطر الکتریکی نیاز دارد. در برخی مقررات تخصصی نیز الزام استفاده از کفش ایمنی برای محیط های خاص صراحت بیشتری دارد؛ برای مثال در مقررات ایمنی کارهای ساختمانی، برای کارگرانی که پاهایشان در معرض اجسام داغ، برنده یا سقوط اجسام قرار دارد، تهیه و در اختیار قرار دادن کفش و پوتین ایمنی استاندارد پیش بینی شده است.

چه مشاغلی بیشتر به کفش ایمنی نیاز دارند؟

نیاز به کفش ایمنی در هر شغل باید بر اساس ارزیابی خطر تعیین شود، اما در بسیاری از فعالیت های صنعتی و فنی، حفاظت از پا اهمیت بالایی دارد.

از جمله می توان به موارد زیر اشاره کرد:

• کارگران ساختمانی
• کارگران کارخانه و خطوط تولید
• کارگران انبار و حمل ونقل
• جوشکاران و فعالان صنایع فلزی
• کارگران ریخته گری
• برق کاران
• مکانیک ها و تعمیرکاران
• کارگران صنایع شیمیایی
• کارکنان برخی کارگاه های صنعتی
• افرادی که با تجهیزات و قطعات سنگین کار می کنند

برای هرکدام از این مشاغل نیز باید نوع کفش متناسب با خطر انتخاب شود.

جمع بندی؛ مسئولیت تأمین کفش ایمنی با چه کسی است؟

در پاسخ به سؤال «کفش کار در قانون کار بر عهده چه کسی است؟» باید گفت زمانی که با توجه به نوع فعالیت و خطرات محیط، کفش ایمنی به عنوان وسیله حفاظت فردی موردنیاز باشد، مقررات کارفرما را موظف به تأمین وسایل حفاظت و سلامت کارگران می کنند. ماده ۹۱ قانون کار این وظیفه را به صورت کلی بیان کرده و آیین نامه وسایل حفاظت فردی نیز درباره تهیه رایگان تجهیزات متناسب با خطرات محیط و شرایط مختلف کفش ایمنی جزئیات بیشتری ارائه می دهد.

از طرف دیگر، کارگر نیز موظف است از تجهیزات ایمنی به شکل صحیح استفاده کند و دستورالعمل های ایمنی را رعایت کند. بنابراین ایمنی واقعی زمانی ایجاد می شود که کارفرما کفش مناسب و استاندارد را تأمین کند و کارگر نیز به درستی از آن استفاده کند. اگر برای کارگاه، کارخانه یا مجموعه خود قصد خرید کفش ایمنی دارید، بهتر است ابتدا خطرات محیط و نوع فعالیت کارکنان را مشخص کنید و سپس بر اساس آن، کفشی را انتخاب کنید که از نظر سرپنجه، زیره، مقاومت شیمیایی، عایق بودن، مقاومت حرارتی و سایر ویژگی های حفاظتی متناسب با شرایط کاری باشد.